معيار غلو در انديشهٔ شيخ صدوق

زهير بلندقامت‌پور محمدباقر ملكيان

معرفت كلامي سال سوم شماره اول بهار و تابستان 1391 ص 47 ـ 62

چكيده

يكي از مباحثي كه امروزه در ايران به پيروي از بعضي متفكران غربي مطرح مي‌شود تقدس‌زدايي از جهان و دين است. از جمله مباحثي كه سعي در تقدس‌زدايي از آن شده است جايگاه امام است. برخي نويسندگان ادعا كرده‌اند كه علماي قرن دوم و سوم از جمله شيخ صدوق هيچ مقام فرابشري براي ايمه عليهم السلام قايل نبوده‌اند و علماي متقدم و حتي خود اهل‌بيت عليهم السلام امامت را در حد «علماي ابرار» تنزل داده‌اند. برخي نيز اعتقاداتشان مخالف اين نظر بوده تحت عنوان غلات شناخته شده و از جامعة شيعي طرد شده‌اند.

اين مقاله در پي اين است كه با تتبع در كاربردها و صفات ذكرشده براي غاليان در كتب شيخ صدوق مرز غلو را در انديشة او پيدا كند و نشان دهد برخلاف ادعاي اين نويسندگان شيخ صدوق با اينكه به سهوالنبي معتقد است صفات فوق بشري بسياري را براي اهل‌بيت عليهم السلام اثبات كرده و به اين صفات اعتقاد داشته است.

كليدواژه‌ها: امام غلو تقصير علماي ابرار.

مقدمه

در ميان انديشه‌هاي كلامي مسيلة امامت مرز تشيع و تسنن شمرده مي‌شود. اعتقاد يا عدم اعتقاد به امامت و خلافت بلافصل اميرالميمنين عليه السلام بعد از نبي مكرم اسلام صلي الله عليه و آلهو ادامة ولايت و خلافت در فرزندان اميرالميمنين تفاوت اساسي شيعه و سني به شمار مي‌آيد. ميان شيعيان نيز محور فرقه‌سازي و انشعاب معمولاً بر سر مسيلة امامت و جانشيني امام بعدي صورت گرفته است. نگاهي به فهرست فرق مختلف شيعه مانند زيديه اسماعيليه فطحيه و كيسانيه نشان مي‌دهد كه همه بر سر مسيلة امامت و جانشيني امام بعدي اختلاف دارند. مسيلة جايگاه ايمه و مقامات اهل‌بيت عليهم السلام نيز مسأله‌اي است كه موجب پديد آمدن برخي از فرقه‌ها شده است. طايفة غلات يكي از اين فرق است. غلات در كلام معصومين عليهم السلام لعن و نفرين شده‌اند و امامان از شيوة رفتاري و عقيدتي آنها به شدت انتقاد كرده‌اند. همين امر موجب شده است كه علما و فقهاي شيعه از همان ابتدا با مسيلة غلو با وسواس و دقت نظر بسياري برخورد كنند و در عمل و نظر مرزهاي غلو را با تشيع اثني‌عشري مشخص كنند.

مرزبندي علما با مسيلة غلو و تصريحات ايمه عليهم السلام بر انحرافي بودن اين جريان موجب افراط و تفريط‌هايي در برخورد با اين مسيله شده است. از سويي بعضي براي فرار از غلو دچار تقصير در حق اهل‌بيت عليهم السلام شده‌اند و بين آنها و مردم عادي هيچ تفاوتي نمي‌گذارند و منكر هر نوع مقام و علم فرا بشري براي پيامبر و امامان شده‌اند. از جانب ديگر عده‌اي براي بالا بردن مقام معصومين دچار كفر و الحاد شده و براي آنها الوهيت و استقلال در تدبير قايل شده‌اند اما علماي راستين به مصداق آية «وجعلناكم أمة وسطاً» نه به راه افراط رفته‌اند و نه در دام تفريط گرفتار گشته‌اند هم از مقام ايمه كم نگذاشته و در حق ايشان دچار تقصير نشده‌اند و هم مقامات و مناصب الهي را از ايشان نفي مي‌كنند هم حق خلق را ادا مي‌كنند و هم حق خالق را.

يكي از عللي كه امروزه بحث غلو را دوباره در كانون مباحث كلامي قرار داده ورود انديشه‌هاي غربي به ممالك و جوامع اسلامي است. كلام مسيحي كه در پاسخ به تناقضاتi و تحريفات مسيحيت رايج شكل گرفته وارد انديشة برخي نويسندگان شده است و ايشان درصدد‌ند پاسخ‌هاي كلام مسيحي به مشكلات و تناقضات كلامي مسيحيت را عيناً در كلام اسلامي پياده كنند.ii تقدس‌زدايي جزيي جدايي‌ناپذير از جامعه و انسان سكولار و عصر جديد است. انسان مدرن همه چيز را زميني و غيرقدسي مي‌داند تا جايي كه حتي از دين و خدا نيز تقدس‌زدايي مي‌كند. تنها شيء مقدس انسان و آزادي بي‌حدوحصر اوست كه حتي مي‌تواند دين و الهيات را نيز محدود كند. رسوخ اين فكر در اذهان برخي نويسندگان موجب شده است كه ايشان نيز به تبعيت از اسلاف غربي‌شان به تقدس‌زدايي از دين اسلام بپردازند. برخي آشكارا دست به انكار خدا و دين مي‌زنند و بعضي زيركانه دين را قبول مي‌كنند اما شير بي‌يال و دم اشكمي از آن تصوير مي‌كنند كه به هر چيزي مي‌ماند جز دين و اسلام راستين.

يكي از محور‌هايي كه امروزه اين نويسندگان به‌صورت جدي در پي تقدس‌زدايي از آن هستند مقام و منزلت ايمه عليهم السلام است. ايشان سعي دارند با زميني جلوه دادن مقام امامت هرگونه منصب الهي و قدسي را از ايمة طيبين و طاهرين نفي كنند. آنان حداكثر چيزي كه براي ايمه ثابت مي‌كنند «علماي ابرار» (كديور 1385 مدرسي طباطبايي 1389 ص 73 و 87) بودن است به اين معنا كه ايشان هيچ ويژگي خاصي همچون علم لدني عصمت نصب الهي و واسطة فيض بين خالق و مخلوق بودن ندارند بلكه فقط علمايي بودند عالم به دين و عامل به احكام و جز اين هيچ ويژگي خاصي نداشته‌اند كه موجب امتياز آنها از ديگر مردم شود. سيدحسين مدرسي طباطبايي در كتاب مكتب در فرآيند تكامل و محسن كديور در مقالات و سخنراني‌هاي خود چنين بيان مي‌كنند كه انديشة غالب در ميان علماي شيعه از نيمة دوم قرن سوم تا نيمة قرن پنجم نفي صفات فرابشري از ايمه عليهم السلام است يعني علماي طراز اول شيعه در قرون اوليه معتقد بوده‌اند ايمه عليهم السلام منصوب خدا نيستند وعلم لدني و عصمت ندارند و اعتقاد به وجود چنين صفاتي ـ نصب الهي علم لدني و عصمت ـ براي اهل‌بيت عليهم السلام نزد علماي قرون سوم تا پنجم غلو شمرده مي‌شد و در قرون بعد پيدا شده است.

سيدحسين مدرسي در اين زمينه مي‌نويسد: «علماي قم تصميم گرفتند كه هر كسي را كه به ايمه نسبت امور فوق بشري بدهد به‌عنوان غالي معرفي و چنين كساني را از شهر خود اخراج كنند.» (مدرسي طباطبايي 1389 ص 83) و «دانشمندان حوزة قم كه در اين دوره عالي‌ترين مقام و مرجع علمي جامعة شيعه بودند تا پايان قرن چهارم به قدرت و شدت ضد مفوضه باقي مانده و با انتساب هرگونه وصف فوق بشري به ايمه برخورد سخت مي‌كردند.» (همان ص 94) ايشان از قول ابن‌قبه نقل مي‌كنند: «برخلاف آنچه غاليان مي‌گفته‌اند ايمة اطهار تنها دانشمنداني برجسته و پرهيزكار و عالم به شريعت بوده و بر غيب آگاه نبوده‌اند.» (همان ص 227)

كديور نيز در اين زمينه مي‌نويسند: «مشايخ قم منكر انتساب اوصاف فوق بشري به ايمه و از قايلان به رويكرد بشري به امامت بوده‌اند و در حدود دو قرن نمايندگان رسمي جامعة شيعي محسوب مي‌شده‌اند. بر اساس تحقيق مامقاني آنچه را ايشان غلو در حق ايمه مي‌شمردند امروز (و از حدود قرن پنجم) از ضروريات مذهب شيعه در اوصاف ايمه محسوب مي‌شود.» (كديور 1385) و «نسبت غلو به منكران سهوالنبي و الامام نشان از نگاهي بشري به مسيله دارد. مشايخ قم بي‌شك از منكران اوصاف فرابشري ايمه بوده‌اند در عين اينكه در تعهد ديني و التزام شرعي آنها به تعاليم ايمه كمترين ترديدي نيست.» (همان) و «در اين دو قرن انديشة مسلط (نيمة دوم قرن سوم تا اواخر قرن چهارم) و انديشة مطرح (از اوايل قرن پنجم) در جامعة شيعي رويكرد بشري به مسيلة امامت بوده است و اوصاف بشري ايمه از قبيل علم لدني عصمت و نصب و نص الهي (نه نص از‌جانب امام قبل يا پيامبر(ص)) از صفات لازم ايمه شمرده نمي‌شده است و يا حتي به‌عنوان غلو مورد انكار عالمان شيعه واقع شده است.» (همان)

اين گروه به سخنان بعضي از بزرگان شيعه و برخي احاديث و آيات استناد مي‌كنند كه در آنها هيچ مقام خاص و فرابشري براي ايمه ثابت نشده است: «قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسي‏ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ وَ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيبَ لاَسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيرِ وَ ما مَسَّنِي السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذيرٌ وَ بَشيرٌ لِقَوْمٍ ييْمِنُون.‏» (اعراف: 188) اين گروه اين آية شريفة را دليل بر نفي علم غيب و علم لدني مي‌دانند. همچنين به برخي روايات و كلمات علماي قرن دوم و سوم استدلال مي‌كنند كه ايمه هيچ مقام و برتري خاصي بر ديگر مردم ندارند. يكي از افرادي كه اين دسته از نويسندگان به كلماتش استناد مي‌كنند شيخ صدوق و استادش ابن‌الوليد است. (كديور 1385 مدرسي طباطبايي 1389 ص 95) مرحوم صدوق در من لا يحضر الفقيه حديثي نقل مي‌كند بر جواز سهوالنبي و پس از آن از قول استادش نقل مي‌كند كه اول درجة غلو نفي سهوالنبي است. بنابراين اگر كسي قايل به سهوالنبي نباشد طبق نظر مرحوم صدوق و استادش جزء غلات شمرده مي‌شود. اين نويسندگان اين حديث و بيان مرحوم صدوق را دليل مي‌گيرند بر اينكه اگر سهو و نسيان در پيامبر جايز باشد لازمه‌اش نفي مقامات خاص و فرا بشري براي ايمه عليهم السلام و حتي پيامبر صلي الله عليه و آلهاست. به عبارتي در نظر اين نويسندگان سه صفت نصب الهي علم لدني و عصمت از ويژگي‌هاي شيعة غالي است كه توسط غلات جزء عقايد اصلي شيعه قرار گرفتند (مدرسي طباطبايي 1389 ص 59 و 70 و 80 و 100 كديور 1385) اما در نظر شيعة معتدل و در بيان و نظرگاه خود اهل‌بيت عليهم السلام ايمه داراي اين سه مقام نيستند.

در اين مقاله ابتدا ويژگي‌هاي غلات در كلام شيخ صدوق نقل خواهد شد و سپس با توجه به بيانات ايشان نشان خواهيم داد كه گرچه شيخ صدوق به سهوالنبي معتقد است اما مقاماتي مثل عصمت غايت بودن براي آفرينش و علم لدني را براي ايمه قايل است كه به موجب اين مقامات و صفات از بشر عادي و عالم ابرار بودن فراترند.

ويژگي‌هاي غلات در كلام شيخ صدوق

شيخ صدوق در كتاب‌هايش ويژگي‌هاي متعددي براي غلات ذكر مي‌كند. نگاهي اجمالي به اين صفات مشخص مي‌كند كه طايفه غلات طايفه‌اي واحد با عقايدي واحد نيستند بلكه طيفي گسترده است كه از نگاه‌هاي بسيار افراطي به مسيلة امامت تا ديدگاه‌هاي معتدل‌تري را شامل مي‌شود. شيخ صدوق از قول استادش ابن الوليد چنين نقل مي‌كند: «استاد ما محمد بن الحسن ابن الوليد معتقد بود اولين درجه در غلو نفي سهو از پيامبر صلي الله عليه و آلهاست.» (صدوق 1378 ج1 ص 360) ازآنجاكه ايشان نخستين و كمترين درجة غلو را عدم اعتقاد به سهوالنبي ذكر كرده‌اند معلوم مي‌شود در بين طايفة غلات نيز ديدگاه‌هاي مختلفي وجود دارد و كمترين درجه‌اش عدم اعتقاد به سهوالنبي است. به اين مطلب در كمال الدين نيز تصريح شده است. (صدوق 1395ق ج1 ص82) بنابراين ويژگي‌هايي كه مرحوم صدوق براي غلات ذكر مي‌كنند لازم نيست همگي در يك فرد باشد تا جزء غلات شمرده شود بلكه وجود يكي از اينها در غلات موجب مي‌شود كه جزء اين طايفه به شمار آيد.

لازم به ذكر است براي شناخت ويژگي‌هاي غلات افزون بر بيانات خود شيخ صدوق مي‌توان به ظهور رواياتي كه در كتاب‌هايش نقل كرده است نيز استناد كرد زيرا نقل روايات توسط ايشان به ويژه در كتاب من لا يحضره الفقيه حاكي از اين است كه نظر خودشان با متن روايت مطابق است.

۱. اعتقاد به ربوبيت اهل‌بيت عليهم السلام

شايد افراطي‌ترين دسته از طايفة غلات كساني‌اند كه براي ايمه ربوبيت قايل‌اند. اينها به دليل ديدن خوارق عادت توسط معصومين به‌اشتباه گمان كرده‌اند هر كسي كه بتواند امري خارق عادت انجام دهد بايد الوهيت داشته باشد. اين دسته از غلات در زمان اميرالميمنين عليه السلام نيز بودند و به دست ايشان كشته شدند. (ابن‌حيون 1385 ج1 ص 48 و 49) شيخ صدوق مي‌گويد: «غلات ـ كه خدا لعنتشان كند ـ مي‌گويند اگر علي خدا نبود آنها ـ كساني كه مدعي روبيت حضرت بودند ـ را با آتش عذاب نمي‌كرد. به آنها جواب داده مي‌شود اگر علي عليه السلام خدا بود براي كشتن آنها احتياج به كندن چاه‌ها و متصل كردن چاه‌ها با سوراخ به هم و پوشاندن روي چاه‌ها ـ و روشن كردن آتش ـ نبود. و اميرالميمنين اينچنين بر آنها حكم را اجرا كرد زيرا آنها قايل به ربوبيت ايشان شده بودند.» (صدوق 1378 ج3 ص150) واضح است كه اين دسته چون براي حضرت امير ربوبيت قايل بودند و حاضر به توبه نشدند توسط آن حضرت به درك واصل شدند. كفر اين دسته از غلات واضح است و به همين دليل اميرالميمنين ايشان را به قتل رساندند.

مرحوم صدوق در كتاب عيون أخبار الرضا عليه السلام حديثي طولاني نقل مي‌كند كه مخالفان اهل‌بيت احاديثي غاليانه جعل مي‌كنند و موجب مي‌شوند كه مخالفان ما شيعيان را كافر قلمداد كنند: «سپس فرمودند: اي ابن ابي محمود! مخالفين ما سه نوع خبر در فضايل ما جعل كرده‏اند: 1. غلوّ 2. كوتاهي در حق ما 3. تصريح به بدي‏هاي دشمنان ما و دشنام به آنان. و وقتي مردم اخبار غلوّ آن دسته را مي‌شنوند شيعيان ما را تكفير مي‏كنند و مي‌گويند: شيعه قايل به ربوبيت ايمة خود مي‌باشد.» (صدوق 1378 ج1 ص 304)

اين حديث شريف اين را مي‌رساند كه اعتقاد به ربوبيت اهل‌بيت عليهم السلام از مصاديق غلو است و مخالفان أحاديثي غاليانه جعل مي‌كرده‌اند تا شيعيان را كافر و معتقد به ربوبيت اهل‌بيت نشان دهند.

حديث ديگري كه دلالت دارد يكي از طوايف غلات كساني‌اند كه اعتقاد به ربوبيت اهل‌بيت دارند حديثي است كه مرحوم صدوق در الخصال (ج‏2 ص 614) نقل مي‌كند. امام صادق عليه السلام طبق اين حديث شريف مي‌فرمايند: «بترسيد از غلو در مورد ما. در مورد ما بگوييد: بندگان خدا هستند كه خدايي دارند و پس از آن در مورد ما هرچه مي‌خواهيد بگوييد.» (صدوق 1414‌ق ص 101) اين بيان از جهتي دلالت دارد كه اعتقاد به ربوبيت اهل‌بيت از عقايد غلات است و از جانب ديگر فضايل اهل‌بيت را بيان مي‌كند. ايشان مي‌فرمايند: هر چيزي كه جزء صفات مخصوص باري‌تعالي است از ما نفي كنيد اما بعد از آن هرچه مي‌خواهيد دربارة ما بگوييد. بنابراين هر وصف و منقبتي كه به ايمه مقام ربوبيت و خدايي بدهد نفي مي‌شود اما از سوي ديگر هر وصف خارق‌العاده و فرابشري مثل علم لدني عصمت نصب مستقيم الهي و سبب خلقت كون و مكان بودن را براي ايشان ثابت مي‌كند.

مرحوم صدوق در نفي غلو مي‌فرمايند: «اعتقاد ما در مورد غلات و مفوضه اين است كه آنها به خدا كافرند و از يهود و نصاري و مجوس و قدريه و حروريه و همة اهل بدعت بدترند.» (همان ص 97) از اينكه ايشان بعد از نفي غلو به آيه‌اي دربارة اعتقاد مسيحيان به خدا بودن و ربوبيت حضرت عيسي عليه السلام استشهاد مي‌كند فهميده مي‌شود كه منظور ايشان از غلو در اينجا اعتقاد به ربوبيت اهل‌بيت عليهم السلام است كه ايشان آن را نفي مي‌كند.

۲. اعتقاد به تفويض

مرحوم صدوق در برخي عبارات مفوضه و غلات را به گونه‌اي به هم عطف كرده‌اند كه گويي ايشان غلات و مفوضه را يكي مي‌دانسته‌اند و مفوضه را نيز از طوايف غلات شمرده‌اند. ايشان مي‌فرمايند: «علامت مفوضه و غلات و اصنافشان نسبت دادن تقصير به مشايخ قم است.» (همان ص 101) در اين عبارت كساني را كه مشايخ و علماي قم را به تقصير متهم مي‌كنند از غلات و مفوضه شمرده‌اند. قول به غلو و قول به تقصير دو نگاه افراطي و تفريطي به مسيلة جايگاه امام است. تقابل غلو و تقصير واضح است و نسبت دادن غلو به كساني كه مشايخ قم را متهم به تقصير مي‌كنند معلوم است اما نسبت دادن تفويض به اين گروه وجه درستي پيدا نمي‌كند زيرا اساساً تفويض ارتباط چنداني با مسيلة تقصير پيدا نمي‌كند. تفويض يعني آنكه خدا كار خلق را به ايمه واگذار كرده باشد اما چنين اعتقادي در برابر تقصير قرار نگرفته است مگر اينكه غلات و مفوضه را يكي شمريم و عطف مفوضه و غلات بر هم را از باب عطف تفسير يا عطف عام بعد از خاص بدانيم. شاهدش اين است كه مرحوم صدوق در چند مورد براي بيان حكم غلات يا بيان ديدگاه‌هاي آنها مفوضه و غلات را بر هم عطف كرده است. (صدوق1362 ج2 ص 529 همو 1385 ج1 ص 227 همو 1378 ص 203) با توجه به اين نكته تفويض امور به پيامبر و ايمه نيز از ويژگي‌هاي غلات مي‌باشد و مفوضه نيز از طوايف غلات شمرده مي‌شوند. واضح است كه منظور از «مفوضه» در اينجا معتزليان نيستند زيرا معتزله براي تصحيح اختيار و ثواب و عقاب توحيد افعالي را منكر شدند و به اين دليل به آنان نيز مفوضه مي‌گويند اما تفويض در اينجا به‌معناي تفويض امور به اهل‌بيت عليهم السلام است.

مرحوم صدوق حديثي از امام صادق عليه السلام نقل مي‌كند كه به رد قول مفوضه مي‌پردازند:

و از زراره نقل شده كه مي‌گويد به امام صادق عليه السلام گفتم: يكي از فرزندان عبدالله‌بن سبأ قايل به تفويض است. حضرت فرمود: تفويض چيست گفتم: مي‌گويد خداوند پيامبر صلي الله عليه و آلهو علي عليه السلام را خلق كرد سپس امور مخلوقات را به ايشان تفويض كرد پس خلق مي‌كنند و رزق مي‌دهند و زنده مي‌كنند و مي‌ميرانند. امام فرمود: دروغ مي‌گويد دشمن خدا. اگر نزد او رفتي آية سورة رعد را بخوان... به‌سوي او رفتم و آنچه امام صادق فرموده بود به او گفتم. پس گويي سنگ شد يا لال شد. (صدوق 1414‌ق ص 100)

مرحوم صدوق بعد از بيان حديث مي‌گويد: «همانا خداوند امر دينش را به پيامبر تفويض كرده و فرموده است:"وَ ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا"و اين را به ايمه نيز تفويض كرده است.» با توجه به اين حديث و عبارت مرحوم صدوق روشن مي‌شود كه اعتقاد به تفويضِ اموري مثل خلق احيا اماته و رزق به ايمه و پيامبر باطل است و با توجه به عبارت ايشان در صفحة 101 منظور از مفوضه و غلات يكي است و اعتقاد به تفويض چنين اموري نيز از عقايد غلات است. ادامة بيان ايشان دلالت مي‌كند كه خدا امور ديني را به پيامبر و ايمه تفويض كرده است و از اين جهت براي ايشان مقامي فرابشري و فوق عالم ابرار بودن قايل است.

۳. اعتقاد به كشته نشدن اهل‌بيت عليهم السلام

شيخ صدوق رواياتي را نقل مي‌كند كه اعتقاد به كشته نشدن اهل‌بيت و زنده بودن ايشان را از نشانه‌هاي غالي بودن شمرده است. ايشان در خصال بعد از ذكر حديثي از امام صادق عليه السلام مي‌گويد:

يازده امام بعد از پيامبر همه كشته شده‌اند بعضي با شمشير كشته شده‌اند مانند اميرالميمنين عليه السلام و امام حسين عليه السلام و باقي با سم كشته شده‌اند و حقيقتاً اين جريان بر آنها اتفاق افتاده است نه آنچنان‌كه غلات و مفوضه ـ لعنت خدا بر آنان باد ـ مي‌گويند كه آنها حقيقتاً كشته نشده‌اند و بر مردم امر مشتبه شده است. (صدوق 1362 ج2 ص 528)

بنابراين يكي از ويژگي‌هاي غلات در نظر شيخ صدوق اعتقاد به كشته نشدن اهل‌بيت عليهم السلام است. اين طايفه از غلات شهادت اهل‌بيت را مانند عروج حضرت عيسي عليه السلام مي‌دانند كه خدا در سورة نساء آية 157 مي‌فرمايد: «وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسيحَ عيسَي ابْنَ مَرْيمَ رَسُولَ اللَّهِ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَ لكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ.» پس همان‌گونه‌كه حضرت عيسي عليه السلام به صليب كشيده نشد اما امر بر مردم مشتبه شد اين طايفه نيز معتقد‌ند امامان به شهادت نرسيدند بلكه امر بر مردم و شيعيان مشتبه شده است و ايشان زنده‌اند. ايشان در اعتقادات مي‌گويند: «و حسن‌بن علي العسكري‡ توسط معتمد با سم كشته شد و اعتقاد ما اين است كه اين جريان حقيقي بود و امر بر مردم مشتبه نشده است. آنچنان‌كه بعضي از كساني كه از حد اهل‌بيت تجاوز مي‌كنند معتقد هستند....» (صدوق 1414‌ق ص 99) با توجه به بيان ايشان در كتاب خصال روشن مي‌شود كه منظور از عبارت «من يتجاوز الحد فيهم» در اعتقادات غلات‌اند.

شيخ صدوق در كمال‌الدين نيز اشاره مي‌كند كه اعتقاد به زنده ماندن اهل‌بيت از عقايد طايفه‌اي از غلات است: «بعضي ادعا كرده‌اند كه ايمه كشته نشده‌اند و مانند حضرت عيسي عليه السلام هستند كه امر بر مردم مشتبه شده است اما اين درست نيست و در مورد ايمة ما هيچ چيزي وارد نشده كه مانند حضرت عيسي عليه السلام هستند و اين را ـ كشته نشدن و مشتبه شدن بر مردم ـ فقط طايفه‌اي از غلات ادعا كرده‌اند.» (صدوق 1395ق ج1 ص 82) اين عبارت از يك‌سو قول به زنده ماندن و به شهادت نرسيدن ايمه را نفي مي‌كند و آن را عقيدة غلات مي‌داند و از سوي ديگر شاهدي است بر اينكه غلات طايفة واحدي نيستند و طيف گسترده‌اي را شامل مي‌شوند و قول به زنده ماندن ايمه نظر گروهي از آنهاست نه همهٔ آنها.

ايشان در علل الشرايع نيز حديثي از امام صادق عليه السلام نقل مي‌كند كه اعتقاد به زنده ماندن امام حسين عليه السلام را نظر غلات مي‌داند. «هر كسي گمان كند كه حسين عليه السلام كشته نشده رسول خدا صلي الله عليه و آلهو علي عليه السلام و همة ايمة بعدي را تكذيب كرده است... خدا لعنت كند غلات و مفوضه را. ايشان نافرماني خدا را كوچك شمردند و به او كفر و شرك ورزيدند و گمراه شدند و گمراه كردند براي فرار از انجام واجبات و اداي حقوق.» (صدوق 1385 ج1 ص 227) اين حديث شريف نيز دلالت دارد كه اعتقاد به زنده ماندن اهل‌بيت عليهم السلام و در اين حديث زنده ماندن امام حسين عليه السلام قول غلات و مفوضه است. ادامة حديث دلالت دارد كه يكي ديگر از ويژگي‌هاي غلات ترك واجبات و ظواهر ديني است كه در فقرات بعد به توضيح آن مي‌پردازيم.

۴. سهوالنبي

يكي از مسايلي كه ذيل بحث نبوت و امامت مطرح مي‌شود عصمت پيامبران و امامان است. اهل سنت بحث عصمت را تنها دربارة پيامبران مطرح مي‌كنند و شيعه حكم امام و پيامبر را در بحث عصمت يكي مي‌داند. عصمت پيامبران در سه مقام بحث شده است: عصمت از گناه عصمت در دريافت و ابلاغ وحي و عصمت از خطا و سهو و نسيان. بين متكلمان در محدودة عصمت پيامبر اختلاف وجود دارد. شيعة اماميه پيامبر و امام را مطلقاً معصوم از گناه مي‌دانند (سبحاني1412ق ج3 ص 166) اما بين متكلمان اهل سنت در اين زمينه اختلاف وجود دارد (همان) جمهور متكلمان شيعه و سني پيامبران را در ابلاغ وحي معصوم مي‌دانند(همان ج3 ص 183) اما در مقام سوم كه عصمت از خطا و سهو باشد جمهور اهل سنت سهوالنبي را جايز مي‌دانند. (همان ج3 ص 200) در شيعه نيز بعضي از علما سهوالنبي و بالتبع سهو الإمام را جايز مي‌دانند (صدوق 1378 ج 1 ص 360 سبحاني 1412ق ج3 ص 204 به نقل از طبرسي 1372 ج7 ص317) اما بسياري از علما و محققان شيعه (سبحاني 1412ق ج3 ص 200 و 201) سهوالنبي و سهوالامام را ممنوع مي‌دانند و ادلة عصمت پيامبر و امام را شامل سهو و خطا در امور عادي و عبادي نيز مي‌دانند. (همان ج3 ص192- 197) بنابراين بسياري از محققان و بزرگان شيعه همان‌گونه كه قايل به عصمت پيامبر در دريافت و ابلاغ وحي هستند ايشان را از سهو و خطا و نسيان در امور عادي نيز معصوم مي‌دانند. اصطلاح سهوالنبي گرچه از حيث لغت شامل سهو يا خطاي پيامبر در دريافت و ابلاغ وحي نيز مي‌شود در اصطلاح اهل كلام فقط به سهو و خطا در تطبيق عبادات و امور عادي و شخصي اطلاق مي‌شود. بنابراين ادلة قايلين به سهوالنبي ناظر به دريافت و ابلاغ وحي نيست بلكه ناظر به تطبيق عبادات و امور عادي و شخصي است. پس لازمة اعتقاد به سهوالنبي عدم عصمت پيامبر در دريافت و ابلاغ وحي نيست. سهوالنبي به اين معناست كه پيامبران و ايمه در امور عادي و شخصي خود مانند ديگر مردمان دچار سهو و خطا و نسيان مي‌شوند. بنابراين ايشان نيز در عبادات خود شك مي‌كنند و امور عادي را فراموش مي‌كنند و از خطا در تشخيص مصاديق معصوم نيستند.

مرحوم صدوق به پيروي از استادش ابن‌الوليد قايل به سهوالنبي است و يكي از ويژگي‌هايي كه مرحوم صدوق به‌عنوان نشانه و پايين‌ترين مرحلة غلو ذكر مي‌كند عدم اعتقاد به سهوالنبي است. ايشان در من لا يحضره الفقيه حديثي را از امام صادق عليه السلام نقل مي‌كند مبني بر وقوع سهوالنبي:

سعيد اعرج مي‌گويد: از امام صادق شنيدم كه مي‌گفت: خداوند رسولش را هنگام نماز صبح به خواب برد تا خورشيد طلوع كرد. سپس پيامبر بيدار شد و دو ركعتي كه براي قبل از فجر بود خواند- نافلة صبح - و سپس نماز صبح را خواند. و خدا پيامبر را به اشتباه انداخت... و خدا چنين كاري را با پيامبرش به‌خاطر رحمت بر امت انجام داد تا اگر مسلمي نماز صبح خواب ماند يا در نماز سهو كرد بگويد براي پيامبر نيز پيش آمده است. (صدوق 1378 ج1 ص 358-360)

همچنين روايتي در عيون اخبار الرضا عليه السلام دال بر سهوالنبي نقل شده است.

«اباصلت مي‌گويد: به امام رضا عليه السلام گفتم: در ميان مردم كوفه عده‌اي گمان مي‌كنند پيامبر در نمازش دچار سهو نشده است. حضرت فرمود: دروغ مي‌گويند لعنت خدا بر ايشان باشد. آنكه سهو نمي‌كند فقط خداست.» (صدوق 1378 ج2 ص 203) مرحوم صدوق سپس قول استادش را كه قبلاً گذشت اينجا ذكر مي‌كند. در اين دو حديث امام صادق و امام رضا‡ امكان بلكه وقوع سهو از پيامبر اكرم را اثبات كرده‌اند. برخي از علما در سند حديث اشكال كرده‌اند. (سبحاني 1412‌ق ج3 ص 205 شيخ حرّ عاملي بي‌تا ص 26- 44). در دلالت حديث نيز اشكال شده است كه لازمة قبول سهو از پيامبر امكان سهو و خطاي ايشان در دريافت و ابلاغ وحي نيز مي‌باشد. مرحوم صدوق (صدوق 1378 ج1 ص 360) و مرحوم طبرسي (طبرسي 1372) به اين اشكال پاسخ داده‌اند كه سهو اگر از جانب شيطان يا فراموشي پيامبر باشد با مقام عصمت منافات دارد اما اگر از جانب خدا باشد هيچ اشكالي به عصمت پيامبر وارد نمي‌كند زيرا سهو از جانب خدا و براي تسهيل بر بندگان صورت گرفته است تا بدانند پيامبر عبد است و خدا نيست اما در دريافت و ابلاغ وحي خدا ايشان را به سهو نمي‌اندازد. اين پاسخ مورد قبول بيشتر دانشمندان شيعه نيست و اين تفكيك را كافي نمي‌دانند. (سبحاني 1412‌ق ص 205-206). به‌هرحال شيخ صدوق و استادش ابن الوليد بلكه مشايخ قم به سهوالنبي معتقد بوده و منكران آن را جزء غلات شمرده‌اند.

اعتقاد به سهوالنبي از اجزاي انديشة شيخ صدوق و استادش ابن‌الوليد بلكه عقيدة مشايخ قم است اما نكته‌اي كه بايد به آن توجه داشت اين است كه برخلاف برداشت برخي نويسندگان از مبناي اين بزرگان اعتقاد به سهوالنبي هيچ‌گونه ملازمه‌اي با نفي مقامات الهي و فرابشري پيامبر و ايمه ندارد. ممكن است كسي به سهوالنبي معتقد باشد اما مقامات الهي و امور فرابشري مثل علم لدني عصمت نصب الهي ظهور خوارق عادت و معجزات را منكر نباشد. بايد گفت كه اعتقاد به سهوالنبي گرچه نفي يكي از مقامات فرابشري پيامبر و ايمه است دلالتي بر نفي ديگر صفات و مقامات ايمه ندارد.

با تورقي اجمالي در احاديثي كه مرحوم صدوق در مقامات ايمه ذكر كرده‌اند و نگاه به كتاب اعتقادات ايشان مي‌شود كه ايشان براي ايمه مقام الهي قايل‌اند و با نظرية «علماي ابرارِ» بعضي نويسندگان هيچ‌گونه همراهي ندارند. براي نمونه بعضي مقامات و مراتبي را كه مرحوم صدوق براي ايمه و پيامبر ذكر كرده است بيان مي‌كنيم.

۵. ترك نماز و عبادات

اين مورد و مورد بعدي را مي‌توان از ويژگي‌هاي فرعي غلات دانست زيرا ترك عبادت و ادعاي كيميا از ويژگي‌هاي مخصوص غلات نيست و در غير آنها نيز وجود دارد مثلاً مرجيه عمل را در ايمان شرط ندانسته انجام گناه و ترك عبادت را مضر به ايمان نمي‌دانند بنابراين مرتكب كبيره را حتي فاسق نيز به شمار نمي‌آورند (سبحاني بي‌تا ج9 ص 73) اما ويژگي‌هاي قبلي فقط در غلات وجود دارد.

يكي ديگر از چيزهايي كه به‌عنوان نشانة غالي بودن در كلام شيخ صدوق وجود دارد بي‌توجهي و ترك عبادات و حقوق شرعي و مالي است. در اعتقاداتآمده است: «و علامت حلاجيه از غلات ادعاي انزوا به عبادت است با وجود تدين آنها به ترك نماز و جميع فرايض.» (صدوق 1414‌ق ص101) بنابراين از نشانه‌هاي مهم غالي بودن ترك مناسك ديني شمرده مي‌شود. عبارت علل الشرايع (ج1 ص 227) كه قبلاً گذشت نيز به‌صراحت ويژگي غلات را بي‌مبالاتي نسبت‌به احكام و آداب شرعي مي‌داند. البته صرف ترك عبادت نمي‌تواند موجب غالي بودن شود زيرا چه‌بسا ميمن نيز عبادات را از روي بي‌مبالاتي ترك كند. به نظر مي‌رسد منظور از ترك عبادت صرف ترك عبادت نيست بلكه منظور عدم اعتقاد به لزوم عبادت و فرايض است. قرينة اين مطلب اين است كه مرحوم صدوق مي‌گويد: «مع تدينهم بترك الصلاة و جميع الفرايض» و نشانة آنها را تدين به ترك فرايض مي‌داند نه صرف ترك فرايض.

۶. ادعاي علم كيميا

شيخ صدوق در كتاب اعتقادات يكي از نشانه‌هاي غلات را ادعاي علم كيميا ذكر مي‌كند: «و ايضاً از جمله علامت‌هايشان ادعاي علم كيمياست با وجود آنكه هيچ از آن را نمي‌دانند سواي دغل و فساد و رواج دادن شبهه و تيري بر مسلمانان.» (صدوق 1414‌ق ص101) به نظر مي‌رسد ادعاي كيميا ارتباطي با بحث غلو نداشته باشد اما بعضي از غلات مدعي حلول خدا در خود بوده‌اند (شهرستاني 1364 ج1 ص 123) و انجام خوارق عادت و شعبده و سحر را دليل بر حلول و مقامات خود مي‌دانستند. كيميا نيز يكي از خوارق عادتي است كه از خود نشان مي‌دادند و آن را از كرامات خود مي‌شمردند.

مقامات و درجات فرابشري پيامبر صلي الله عليه و آلهو ايمه عليهم السلام در كلام شيخ صدوق

منظور از مقامات و صفات فرابشري صفاتي است كه خدا به‌طور خاص به اهل‌بيت عليهم السلام اعطا كرده است و ديگران با سعي و كوشش نيز نمي‌توانند به آن برسند. افراد بشر هيچ برتري بر يكديگر ندارند مگر به تقوا و عمل صالح. افراد عادي ممكن است با سعي و كوشش و عمل صالح بعضي مقامات را كسب كنند و به قرب باري‌تعالي برسند و در شمار مقربين قرار گيرند اما رسيدن به اين مقامات اولاً امري عمومي است و هر كسي كه طريق بندگي را طي كند مي‌تواند به آن برسد ثانياً فرد با عمل خود به آن رسيده است ولي منظور از مقامات فرابشري مقاماتي است كه اولاً عمومي نيستند و خدا فقط به اهل‌بيت و بعضي پيامبران و برگزيدگان اين مقامات را اعطا مي‌كند ثانياً با كوشش و عمل نمي‌توان به آن رسيد بلكه خدا از روي علم بي‌نهايتش ايشان را برگزيده و اين مقامات را به آنها داده استiii ثالثاً اين مقامات را از ابتداي خلقت اهل‌بيت عليهم السلام به ايشان داده است. متكلمان و نويسندگاني كه صفات فرابشري را از اهل‌بيت عليهم السلام نفي مي‌كنند بيشتر بر سه مقام نصب الهي علم لدني و عصمت تكيه دارند. اين سه صفت نيز ويژگي‌هاي ذكرشده براي صفات غيربشري را دارند زيرا اولاً عمومي نيستند ثانياً اكتسابي نيستند بلكه اعطايي‌اند ثالثاً از ابتداي خلقت اهل‌بيت عليهم السلام به ايشان داده شده است. (ابن‌ابي‌جمهور 1405‌ق ج4 ص 121) شيخ صدوقبا اينكه به سهوالنبي معتقد است و عصمت اهل‌بيت از خطا و سهو را نمي‌پذيرد صفاتي را براي ايشان ثابت مي‌كند كه از صفات فرابشري‌اند و بشر عادي نمي‌تواند به آنها دست يابد.

۱. برتر بودن از ملايكة مقرب الهي

«پيامبر صلي الله عليه و آلهمي‌فرمايد: «من از جبرييل و مكاييل و اسرافيل افضل هستم و از جميع ملايكة مقربين و از حمل‌كنندگان عرش و من بهترين مخلوقات هستم من بهترين فرزندان آدم هستم.» (صدوق 1414‌ق ص 90) مطابق اين نقل مقام و مرتبة پيامبر اسلام و به‌تبع ايشان ايمة طاهرين از همه ملايك حتي ملايك مقرب مثل جبرييل و ميكاييل بيشتر است. خداوند متعال در سورة انبيا آيات 26 و 27 در وصف ملايكه مي‌فرمايد: «بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يعْمَلُونَ.» وصفي كه خداوند در قرآن براي ملايكه ذكر مي‌كند اطاعت بي‌چون و چرا از فرمان‌هاي الهي است. بنابراين از كنار هم قرار دادن اين حديث و آيه مي‌توان بر عصمت ايشان نيز استدلال كرد. ملايكه عصمت دارند و مخالف اوامر الهي عملي انجام نمي‌دهند. اگر پيامبر افضل از همة ملايك بلكه ملايك مقرب است پس به‌طريق‌اولي ايشان نيز مخالف اوامر الهي عمل نمي‌كنند و از گناه و نافرماني معصوم است. حديث نقل‌شده از عوالي نيز اين مطلب را تأييد مي‌كند كه اين عصمت اكتسابي نيست زيرا پيامبر مي‌فرمايند: «وقتي آدم بين آب و گل بود من نبي بودم.»

۲. افضل بودن از همة مخلوقات

«واجب است اعتقاد داشته باشيم كه خلقي افضل از محمد صلي الله عليه و آلهو اهل‌بيتش نيست و آنها محبوب‌ترين مخلوقات نزد خدا هستند و با كرامت‌ترينشان هستند و آنها هنگامي كه خدا از نبيين ميثاق مي‌گرفت و خودشان را شاهد مي‌گرفت اولين كسي بودند كه اقرار كردند و خدا محمد صلي الله عليه و آلهرا براي ديگر انبيا در عالم ذر مبعوث كرد.» (همان ص 93)

۳. سجده شدن آدم به‌خاطر وجود نور اهل‌بيت در صلب او

شيخ صدوق در اعتقادات مي‌گويد: هنگام خلق آدم خدا به ملايك امر به سجود كرد. اين امر به سجود بايد بر موجودي باشد كه برتر از ملايك است. سجود ملايك براي خدا عبادت و اطاعت است و بر حضرت آدم اكرام و احترام است به‌خاطر پيامبر صلي الله عليه و آلهو اهل‌بيت عصمت كه در صلب آدم بوده‌اند. «و فرشتگان را امر به سجود نكرد مگر براي كسي كه از آنها افضل باشد. پس سجود ملايكه براي خدا عبادت و عبوديت است و بر آدم به‌خاطر اكرام آدم است به‌خاطر اينكه پيامبر و ايمه ـ صلوات خدا بر آنها باد ـ در صلب آدم قرار داشتند.» (همان ص 90)

۴. مشخص شدن مقام انبيا به قدر معرفتشان به اهل‌بيت

«خداوند هر چيزي كه به هر پيامبري اعطا كرده به‌خاطر اندازة معرفتش به پيامبر ماست و پيشي گرفتنش در اقرار به اوست.» (همان ص 93)

۵. خلق كون و مكان به‌خاطر اهل‌بيت

يكي از فضايلي كه شيخ صدوق براي اهل‌بيت عليهم السلام نقل مي‌كند اين است كه همة عالم به‌خاطر اهل‌بيت عليهم السلام آفريده شده است. اينكه آسمان و زمين آدم و حوا و همة فرشتگان به‌خاطر اهل‌بيت عليهم السلام خلق شده‌اند از اموري است كه به‌هيچ‌وجه با عادي دانستن مقام اهل‌بيت جور درنمي‌آيد. «و خداوند همة مخلوقاتش را به‌خاطر پيامبر و اهل‌بيتش خلق كرد. و اگر نبودند خدا آسمان و زمين را خلق نمي‌كرد و بهشت و جهنم را و آدم و حوا و ملايكه و هيچ چيزي را خلق نمي‌كرد.» (همان)

۶. همساني اوامر ايمه و اوامر الهي

«و اعتقاد ما دربارة آنها اين است كه حقاً آنها از جانب خدا آمده‌اند و كلامشان كلام خدا و امرشان امر خدا و طاعتشان طاعت خدا و معصيتشان معصيت خداست و آنها چيزي نمي‌گويند مگر از خدا و وحي او.» (همان ص92)

۷. عصمت از خطا و گناه

مرحوم صدوق در كتاب اعتقادات مي‌گويد: «و آنها معصوم از خطا و لغزش هستند.» (همان ص 94) در كتاب عيون أخبارالرضا عليه السلام (صدوق 1378 ج1 ص 221) حديث بلندي از آن حضرت در مقام امام نقل مي‌كند: در اين حديث مقامات و صفات زيادي براي امام ثابت مي‌شود كه يكي از آنها عصمت اهل‌بيت است. اين حديث افزون بر اثبات عصمت اهل‌بيت علم الهي و لدني نيز براي ايشان اثبات مي‌كند.

شيخ صدوق در اعتقادات نيز بياني در اثبات عصمت اهل‌بيت دارد:

و اعتقاد ما در انبيا و رسل و ايمه و ملايكه اين است كه ايشان از هر پليدي معصوم هستند و هيچ گناهي انجام نمي‌دهند نه صغيره و نه كبيره و عصيان امر خدا نمي‌كنند و آنچه خدا امر كند انجام مي‌دهند. و كسي كه از يكي از احوال ايشان عصمت را نفي كند ايشان را نشناخته است. (صدوق 1414‌ق ص96)

۸. تفويض امور ديني به اهل‌بيت عليهم السلام

شيخ صدوق يكي از نشانه‌هاي مفوضه و غلات را اعتقاد به تفويض مي‌داند اما در توضيح به اين نكته اشاره مي‌كند كه منظور از تفويضي كه غلات به آن قايل‌اند تفويض در خالقيت و رزاقيت است اما امور ديني به پيامبر و ايمه تفويض شده است. اين حديث كه از زراره نقل شده است قبلاً بيان شد. (همان ص 100)

۹. علم لدني

شيخ صدوق دربارة علم اهل‌بيت عليهم السلام چنين بيان مي‌كند: «و اعتقاد ما در ايشان اين است كه ايشان رازگاه علم خدا و ترجمان وحي او و اركان توحيد او هستند.» (همان ص94)

۱۰. اوصاف ديگر

شيخ صدوق در كتاب اعتقادات صفات بي‌شماري براي اهل‌بيت ذكر كرده است كه به بعضي از آنها اشاره مي‌شود:

اولوالأمر شهداء علي الناس سبيل به‌سوي خدا امان اهل ارض مانند سفينة نوح همراهي با قرآن و همراهي قرآن با ايشان واسطة نزول باران و باعث دفع بلا و استجابت دعا. (همان 94 و 121) چنان‌كه ملاحظه مي‌شود اين صفات نيز از صفات فرابشري‌اند كه مرحوم صدوق آنها را براي اهل‌بيت عليهم السلام ذكر مي‌كند.

نتيجه‌گيري

برخي نويسندگان معتقدند كه تفكر غالب علما و بزرگان شيعه در قرن‌هاي سوم تا پنجم نفي صفات فرابشري از اهل‌بيت عليهم السلام است و كساني كه صفات فرابشري براي ايشان قايل‌اند جزء غاليان‌اند. يكي از بزرگاني كه ايشان به سخنانش استناد مي‌كنند مرحوم صدوق است. گرچه مرحوم صدوق و استادش ابن‌الوليد به سهوالنبي معتقدند و منكرانش را جزء غلات مي‌دانند اما مرحوم صدوق در كتاب‌هاي تأليفي و حديثي‌اش احاديث و مطالبي بيان مي‌كند كه نشان مي‌دهد براي ايمه مقامات الهي و فوق بشري قايل است. صفاتي كه ايشان براي اهل‌بيت ذكر مي‌كند ـ و ما به‌اجمال به چند نمونه از آن اشاره كرديم ـ به‌وضوح نشان مي‌دهد كه مقام اهل‌بيت عليهم السلام مقام بسيار رفيعي است كه در چارچوب اصطلاح «علماي ابرار» نمي‌گنجد.

بنابراين اولاً شيخ صدوق و استادش ابن‌الوليد به سهوالنبي معتقدند ثانياً اعتقاد ايشان به سهوالنبي هيچ ملازمه‌اي با نفي ديگر صفات فرابشري از اهل‌بيت عليهم السلام ندارد ثالثاً با توجه به صفاتي كه مرحوم صدوق براي اهل‌بيت عليهم السلام ذكر مي‌كند ايشان قايل به نظرية علماي ابرار نيست و مقام اهل‌بيت عليهم السلام را بسيار رفيع‌تر از عالم ابرار بودن مي‌داند.

پي‌نوشت‌ها:

I. اموري مانند تحريف كتاب مقدس و اعتقاد به تثليث الوهيت حضرت عيسي عليه السلام گناه جبلي بشر وحدت خدا در عين سه اقنوم داشتن و غيره

II. به طور مثال مباحث نظير تجربه ديني زبان دين هرمنوتيك و ايمان‌گرايي در پاسخ به اشكالات واردشده بر كلام مسيحي شكل گرفت و بعضي نويسندگان همين راه حل را به عينه در مورد اسلام اجرا مي‌كنند. كتاب مقدس – اعم از عهد عتيق و عهد جديد – از حيث سند با مشكلات فراواني روبروست و هيچ كس ادعاي الهي بودن و وحي بودن آن را ندارد. مباحثي مانند زبان دين و هرمنوتيك در در ارتباط با چنين متني شكل گرفته است. امروزه همان مباحث را بعضي نويسندگان در ارتباط با قرآن اجرا مي‌كنند در حالي‌كه قرآن وحي مستقيم و معجزه جاويد پيامبر و سخن خداست.

III. «اصطفاكم بعلمه و ارتضاكم لغيبه و اختاركم لسره و اجتباكم بقدرته و اعزكم بهداه و خصكم ببرهانه و انتجبكم لنوره و ايدكم بروحه و رضيكم خلفاء في أرضه و حججا علي بريته... عصمكم الله من الزلل و آمنكم من الفتن و طهركم من الدنس و أذهب عنكم الرجس و طهركم تطهيرا» زيارت جامعه كبيره

منابع

ابن‌حيون نعمان‌بن محمد مغربي (1385) دعايم الاسلام قم ميسسة آل‌البيت.

ابن‌ابي‌جمهور محمدبن زين‌الدين (1405 ق) عوالي الليالي العزيزية قم سيدالشهداء.

حرّعاملي محمدبن حسن (بي‌تا) التنبيه بالمعلوم من البرهان تصحيح مهدي لاجرودي بي‌جا بي‌نا.

سبحاني جعفر (بي‌تا) بحوث في الملل و النحل قم ميسسه النشر الاسلامي.

سبحاني جعفر (1412 ق) الهيات علي هدي الكتاب السنة و العقل قم مركز العالمي للدراسات الاسلامية.

شهرستاني محمدبن عبدالكريم‌ (1364) الملل و النحل قم شريف رضي.

صدوق محمدبن علي (1378) ابن‌بابويه عيون الخبار الرضا عليه السلام تهران جهان.

ـــــ (1385) علل الشرايع قم داوري.

ـــــ (1414ق) الاعتقادات ط. دوم قم كنگره شيخ مفيد.

ـــــ (1362) الخصال قم جامعه مدرسين.

ـــــ (1395)كمال الدين و اتمام النعمة تهران اسلامية.

ـــــ (1378) من لا يحضره الفقيه تهران جهان.

طبرسي أمين‌الاسلام (1372) مجمع البيان تهران ناصر خسرو.

كديور محسن «قرايت فراموش شده بازخواني نظريۀ علماي ابرار تلقي اوليۀ اسلام شيعي از اصل امامت» (ارديبهشت 1385) مدرسه ش 3 ص92 – 102.

مدرسي طباطبايي سيدحسين (1389) مكتب در فرايند تكامل نظري بر تطور مباني فكري تشيع در سه قرن نخستين تهران كوير.

سايت تراث