نقدي روش شناسانه بر دكتر محسن كديور

مقدمه

سال گذشته در همين زمان (شب بيست‌وسوم ماه مبارك رمضان)، رساله‌اي با عنوان «بررسي زيارت جامعه‌ي كبيره» توسط گروه ما (جمعي از دانش‌آموختگان دانشكده‌ي فني دانشگاه تهران) توزيع شد.

در آن رساله رويكردهاي غيرعلمي و جهت‌دار جناب آقاي دكتر محسن كديور در ارزيابي «ديدگاه علماي شيعه نسبت به زيارت جامعه» نشان داده شدند. همچنين؛ نادرست‌بودن جدّي «تحقيق سندي» ايشان درباره‌ي سند اين زيارت‌نامه روشن گرديد. (نسخه‌ي PDF اين رساله در پايگاه اينترنتي تراث موجود است. مي‌توانيد از اينجا دانلود كنيد)

همان‌گونه كه آن‌زمان گفته شد و در پايگاه اينترنتي تراث نيز به‌تفصيل آمده، سابقه‌ي آشنايي جمع ما با آقاي دكتر كديور، به سلسله سخنراني‌هاي ناتمام ايشان در پاييز سال 1384 كه در دانشكده‌ي فني دانشگاه تهران برگزار شد، باز مي‌گردد.

نقد علمي و منصفانه‌ي رويكردهاي ايشان از آن‌زمان مورد اهتمام ما بوده است. تلاش‌هايي نيز در اين مسير انجام داده‌ايم كه مجموعه‌اي از آن‌ها را در پايگاه اينترنتي تراث مي‌توان ديد.

اين رساله نيز با هدف ارايه‌ي مصداق‌هايي ديگر از رويكردهاي غيرعلمي ايشان ـ كه نسبت به تبيين آراء و نظرات علامه‌ي مجلسي ابراز شده ـ تهيه شد كه به نظر مي‌رسد در مسير خويش كامروا بوده باشد.

اميد تهيه‌كنندگان اين رساله آن است كه خوانندگان عزيز و گرامي با درنظرداشتن اين‌گونه شواهد، ملاك درست شناخت ديني را تحصيل كرده و از پذيرش سخنان «به‌ظاهرعلمي» كه با اندكي تحقيق، واقعيت غيرعلمي و جهت‌دار‌شان آشكار مي‌شود، خودداري كنند.


باتشكر و تقديم احترام فراوان

آقاي دكتر محسن كديور در يكي از نوشته‌هاي خود (مقاله‌ي عقل و دين از نگاه محدث و حكيم) به موضوع جلوگيري از ادامه‌ي نگارش تعليقات علامه‌ي طباطبايي بر كتاب بحارالانوار اشاره كرده‌بودند. ايشان اين كار را ـ كه به دستور آيت‌الله بروجردي انجام شد ـ نشانه‌اي از «بقاي انديشه‌ي اخباري‌گري در زمان ما» دانسته بودند.
ادعاي آقاي دكتر كديور در بخش دوم از كتاب «علامه‌ي مجلسي، اخباري يا اصولي؟» واكاوي شده است. اين بخش «نقد مقاله‌ي عقل و دين» نام دارد و متني است كه نويسنده در همان زمان در نقد مقاله‌ي آقاي دكتر كديور نگاشت و انتشار داد.

بخش سوم كتاب نيز كه «نقد عيار» ناميده شده، به تحليل پاسخي كه آقاي دكتر كديور بر بخش دوم نگاشتند، پرداخته است. اين بخش بي‌پاسخ ماند و آقاي دكتر كديور مطلبي در جواب آن ارايه نكردند.

آنچه در ادامه مي‌آيد، تنها برخي مشكلات ساختاري و روشي آقاي دكتر كديور را كه مورد توجه نويسنده قرار گرفته، آورده است. علاقه‌مندان مي‌توانند براي مطالعه‌ي متن اصلي، به نسخه‌يPDF كتاب «علامه‌ي مجلسي، اخباري يا اصولي؟» كه در پايگاه اينترنتي تراث قرار گرفته، مراجعه كنند.

تحليل رويكردهاي غيرعلمي آقاي دكتر كديور در «نقد مقاله‌ي عقل و دين».

نويسنده، قسمت‌هاي اول و دوم مقاله‌ي «نقد مقاله‌ي عقل و دين» را به تحليل «علل و ريشه‌ها و كم و كيف ماجراي تعطيلي تعليقه» اختصاص داده و در فصل سوم به «بررسي شيوه‌ي نگارش نويسنده‌ي محترم مقاله» يعني آقاي دكتر محسن كديور پرداخته است.

در اين فصل مشكلات روشي آقاي دكتر كديور در نقد نگرش ديني علامه‌ي مجلسي با توضيحي رسا و ارايه‌ي مدارك مناسب بررسي شده‌اند.

عنوان ـ و نه تفصيل ـ برخي از نقدهاي ساختاري نويسنده در مقاله‌ي «نقد مقاله‌ي عقل و دين» از اين قرارند:

1. در نام‌بردن از علامه‌ي مجلسي و علامه‌ي طباطبايي يكسان برخورد نشده است. اين روش مغاير با نقد علمي بي‌طرفانه است؛

2. عبارات خطابي و احساسي علامه‌ي مجلسي بدون اشاره‌ي كامل به مواضع آن‌ها، و به‌صورت تكراري آمده‌اند؛

3. يكي‌دو كلام از علامه‌ي مجلسي در مورد عقل و حديث با تحريف معاني آن نقل شده است كه هدف اين‌ها قشري جلوه دادن علامه‌ي مجلسي است. برعكس؛ ارايه‌ي نظرات علامه‌ي طباطبايي با حالت طرفداري و دفاع، و با زيباترين كيفيت انعكاس يافته است؛

4. در مقاله‌ي «عقل و دين از نگاه محدث و حكيم» مرزبندي و حدود و ثغور عقل در بينش فلاسفه و فقها مشخص نشده و تنها به كلي‌گويي اكتفا گرديده است؛

5. آقاي دكتر كديور در مقاله‌ي «عقل و دين از نگاه محدث و حكيم» بدون روشن‌نمودن معاني عقل در مكتب‌هاي فكري مختلف، تلاش كرده‌اند كه علامه‌ي مجلسي را مخالف مطلق عقل قلمداد كنند. اين‌گونه برخورد قابل تأمل بوده و دور از انصاف است. چراكه علامه‌ي مجلسي در كتاب بحارالانوار در معنا و ماهيت عقل به‌تفصيل سخن گفته است. او شش ديدگاه درباره‌ي عقل آورده و يكي از آن‌ها را پذيرفته است؛

6. آقاي دكتر كديور در مقاله‌ي «عقل و دين از نگاه محدث و حكيم» هنگام بيان سخنان علامه‌ي مجلسي، تحليل و استنباط خود را مخلوط كرده و در شكل و معناي آن تغيير داده‌اند. به‌عنوان نمونه؛ در مقاله‌ي ايشان متني از «بحارالانوار» آمده است به اين شكل: «براي جلوگيري از اشتباهات عقل، تنها تعقلي معتبر است كه موافق با قانون شريعت باشد.» در مراجعه به همان‌صفحه از بحارالانوار، مشاهده خواهد شد كه اين متن وجود ندارد. بلكه از رياضات و تفكر و انطباق آن با شرع سخن به ميان آمده است. بعد از آن عقل فلسفي رد شده نه مطلق عقل؛

7. جمله‌اي از نوشته‌ي علامه‌ي مجلسي به‌صورت ناقص و تحريف‌شده آورده شده است. آقاي دكتر كديور از قول علامه‌ي مجلسي نوشته‌اند: «اعتماد بر عقول و آرا بدون مراجعه به شرع فاسد و كاسد است و همواره باعث گمراه‌شدن و گمراه‌كردن است.» علامه‌ي مجلسي اين نظر را ذيل رد نظرات فلاسفه بيان مي‌كند و نظرش بر عقل فلسفي است نه مطلق عقل. آقاي دكتر كديور همچنين در عبارات علامه‌ي مجلسي تصرف كرده‌اند. عبارت واقعي مجلسي چنين است: «پس آنان كه به طريقه‌ي حكما سلوك كرده‌اند، حكمايي كه گمراه شدند و گمراه كردند، به نبي اقرار نكردند، به كتاب ايمان نياوردند، بر عقول فاسد و آراي كاسدشان اعتماد كرده‌اند.»؛

8. در بعضي موارد «لحني طنزآميز چاشنيِ» نقل‌قول‌هاي علامه‌ي مجلسي شده كه با روش علمي ناخواناست. آقاي دكتر كديور در نقل كلام مجلسي «پيش از بيان سخن او» نوشته‌اند: «عقل‌هاي ما از فهم چنين مسايلي قاصر است.» و ظاهراً طوري وانمود شده كه گويي مجلسي چنين گفته؛

9. آقاي دكتر كديور براي ادعاي خود درباره‌ي موضوع تعارض عقل و نقل در مكتب علامه‌ي مجلسي مدركي ارايه نداده‌اند؛

10. انتسابي كه ايشان درباره‌ي انحصار منابع اعتقادي به روايات از ديدگاه علامه‌ي مجلسي داده‌اند، درست نيست. آثار علامه‌ي مجلسي چون كتاب «اعتقادات» و جلد دوم بحارالانوار خلاف اين ادعا را مي‌رسانند؛

11. آقاي دكتر كديور مطلبي از كتاب اعتقادات مجلسي آورده‌اند كه در آن كتاب يافت نمي‌شود! بنابر آنچه مجلسي در كتاب اعتقادات خود نوشته، اعتقاد به موجودي قديم جز خداوند كفر است. آقاي دكتر كديور در بيان مجلسي تحريف كرده‌اند كه وي اعتقاد به تجردي جز خداوند را كفر مي‌دانسته است. گذشته از اين؛ مراجعه به دو كتاب بحارالانوار و حق‌اليقين، جزييات بيشتري را به‌دست مي‌دهد كه در كتاب «علامه‌ي مجلسي، اخباري يا اصولي؟» شرحش آمده است؛

12. اظهارات و استنباط‌هاي آقاي دكتر كديور درباره‌ي مشرب فقهي علامه‌ي مجلسي بدون ارايه‌ي دليل و سند متقن مطرح شده‌اند. (براي شناخت درست مشرب فقهي مجلسي، بخش نخست كتاب «علامه‌ي مجلسي، اخباري يا اصولي؟» كارگشاست. علاقه‌مندان مي‌توانند به نسخه‌ي PDF آن كه در پايگاه تراث موجود است، مراجعه كنند.)؛

13. آقاي دكتر كديور ملا محمدصالح مازندراني، شوهر خواهر علامه‌ي مجلسي، را اخباري خوانده‌اند. اين درحالي است كه در كتاب «وحيد بهبهاني» (نوشته‌ي محقق فقيد، شيخ علي دواني) نام وي در ميان اصوليان آمده است. همچنين؛ كتاب‌هاي او نيز رنگ و بوي اصولي دارند؛ كتاب‌هايي چون شرح معالم، حاشيه بر شرح لُمعه، و شرح زبدة‌الاصول شيخ بهايي؛
و....

تحليل رويكردهاي غيرعلمي آقاي دكتر كديور در مقاله‌ي «نقد عيار».

آقاي دكتر كديور در پاسخ به مقاله‌ي «نقد مقاله‌ي عقل و دين»، نوشته‌اي با عنوان «عيار نقد در منزلت عقل» به چاپ رساندند. آقاي ملكي ميانجي نيز مقاله‌ي «نقد عيار» را ارايه كردند كه بي‌پاسخ ماند.

ايشان در مقاله‌ي «نقد عيار» برآنند كه «... مقاله‌ي ديگري با عنوان «عيار نقد در منزل عقل» [ازسوي آقاي كديور] در پاسخ نگارنده درج گرديد كه در آن، موارد متعددي از نقدها بدون پاسخ مانده و در مواردي هم ادعاهاي سابق پس گرفته شده و برخي انتقادات وارد بر آن مورد پذيرش واقع شده است.... افزون بر آنچه گفته شد، دعاوي جديدي اضافه شده و نسبت‌هايي نيز طرح گرديده است.»

خلاصه‌ي بعضي از نقدهاي مطرح‌شده در اين مقاله را مي‌توان در عنوان‌هاي زير ديد:

1. آقاي دكتر كديور هر مخالفتي با فلسفه را مصداق اخباري‌گري دانسته‌اند درصورتي‌كه چنين نيست. تعارض فلسفه و كلام در موضوع‌هاي اعتقادي مسأله‌اي است، و اختلاف مشي در فروع فقهي و موضوع اخباري و اصولي مسأله‌اي ديگر!! جالب اينجاست كه برخي فيلسوفان گذشته، خود از ديدگاه فقهي به مشرب اخباري تمايل داشته‌ و بعضي نيز از پيشگامان اين طريقه به‌حساب مي‌آمدند؛

2. آنچه به‌عنوان هدف آقاي دكتر كديور مطرح شده، بررسي انتقادي آراي علامه‌ي مجلسي و علامه‌ي طباطبايي است. اما نه‌تنها هيچ انتقادي نسبت به علامه‌ي طباطبايي ديده نمي‌شود بلكه فقط موضع اثباتي است كه نسبت به نظرات وي برگزيده شده است؛

3. در مقايسه بين فكر علامه‌ي مجلسي (قرن يازدهم) و علامه‌ي طباطبايي (قرن چهاردهم) تقارن زماني و موقعيت علم اصول و علوم تجربي در اين دو دوره در نظر آورده نشده، و اين در حالي است كه توجه به اين‌دو مؤلفه‌ي مهم، رويكرد ديگري به تحليل خواهد داد؛

4. آقاي دكتر كديور بدون آن‌كه مدركي بياورند، مدعي شده‌اند كه اخبار و احاديث در نظر علامه‌ي مجلسي در سطح واحدي قرار دارند. در حالي كه با يك نگاه به دو كتاب بحارالانوار و مرآةالعقول، خلاف اين ادعا ثابت مي‌شود. به‌عنوان نمونه؛ مجلسي در بحث‌هاي فروع فقهي به اجتهاد دقيق و غيردقيق اشاره كرده و اجتهاد دقيق را ارج مي‌نهد. و چون درك همه‌ي افراد را در يك‌سطح نمي‌داند، در كتاب بحارالانوار برداشت از روايات و بيان ظرايف علوم در غير موضع و براي غير اهل را تضييع آن علوم دانسته است. در كتاب مرآة‌العقول نيز از شرح بيشتر روايتي خاص پرهيز كرده و توضيح افزون‌تر را براي همه‌ي خوانندگان لازم ندانسته است؛

5. در موارد متعددي به‌جاي آوردن آراي علامه‌ي مجلسي از آثار خود وي، با مسلم‌دانستن پاره‌اي پيش‌داوري‌ها و به‌صورت استقراي ناقص، مسايلي استنباط شده و به‌عنوان آراي علامه‌ي مجلسي ارايه گرديده است. نويسنده براي توضيح بيشتر درباره‌ي اين روش غيرعلمي آقاي دكتر كديور، 10 نمونه از نقل‌قول‌هاي اشتباه ايشان را آورده است؛
و....

آنچه آمد خلاصه‌ي برخي از اشكال‌هاي ساختاري تحقيق آقاي دكتر محسن كديور درباره‌ي رويكردهاي علامه محمدباقر مجلسي بود.
خوانندگان ارجمند مي‌توانند براي مطالعه‌ي تفصيلي مطالب بالا و نيز ديگر مشكلات ساختاري روش تحقيق آقاي دكتر كديور ـ كه در اين رساله نيامده ـ به متن اصلي كتاب «علامه‌ي مجلسي، اخباري يا اصولي؟» مراجعه كنند.
براي آگاهي درست و تحقيقي درباره‌ي علامه‌ي مجلسي، گذشته از كتاب «علامه‌ي مجلسي، اخباري يا اصولي؟» مي‌توان به كتاب «علامه‌ي مجلسي» نيز اشاره كرد.

اين كتاب توسط آقاي حسن طارمي (كارشناس ارشد مهندسي مكانيك از دانشگاه تهران، درس‌آموخته‌ي حوزه‌ي علميه‌ي قم، دانشيار و معاون علمي مؤسسه‌ي دانشنامه‌ي جهان اسلام) نگاشته شده و ازسوي انتشارات طرح‌نو به طبع رسيده است. در اين كتاب، پرسش‌هاي گوناگوني كه درباره‌ي زندگي علمي ـ سياسي مجلسي طرح شده، با روشي علمي و تحقيقي موشكافي شده و تحليل گرديده‌اند.

مطالعه‌ي دو كتاب يادشده براي هر پژوهش‌گري كه بخواهد درباره‌ي زندگي علامه‌ي مجلسي تحقيق كند، راهگشا خواهد بود.

تراث