حجت‌الاسلام علي‌اكبر ذاكري، عضو هيأت علمي پژوهشكده تاريخ و سيره اهل بيت(ع) پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي در يادداشتي به معرفي گزارشگران حاضر در متن واقعه كربلا و حادثه عاشورا پرداخت.
متن اين يادداشت به شرح زير است:
شماري از افرادي كه در رويداد كربلا حضور داشته و از نزديك حادثه را ديده بودند، به گزارش آن پرداخته‏‌اند. افزون بر «امام سجاد(ع)» و «اهل بيت امام حسين(ع)» و «امامان معصوم عليهم السلام»(2) دو گروه ديگر به نقل وقايع كربلا پرداختند.
گروه اول:
كساني از لشكر"عمر سعد"بودند كه خود در حادثه‌‏اي نقش داشتند، قاتل يا جاني بودند و عملكرد خود را نقل و يا از آن دفاع كردند. مانند: «هاني بن ثبيت حضرمي».(3)
افرادي نيز بودند كه فقط به گزارش اين حادثه پرداخته و از درگيري و جنگ خودداري كردند مانند:
«حميد بن مسلم» كه از وقايع نگارانِ واقعه كربلا بود."حميد بن مسلم"از گزارشگران رويداد كربلا است و در سپاه"عمر سعد"بود،(4) اما با توجه به تعداد زياد سپاه كوفه وي در عمليات جنگي شركت نداشته و كار اصلي وي ثبت حوادث بوده است."ابو مخنف"وقايع‏‌نگارِ حادثه كربلا با يك واسطه رواياتي را از"حميد بن مسلم"به وسيله افرادي مانند"سليمان بن ابي راشد"و"عبدالرحمان بن يزيد بن جابر"(5)در مورد وقايع كربلا گزارش كرده است.
گروه دوم:
كساني از همراهان امام حسين(ع) بودند كه به گونه‏‌اي از كشته شدن در امان ماندند با اين كه در حساس‏‌ترين لحظات واقعه عاشورا در كربلا، همراه امام حسين(ع) حاضر بودند و شاهد وقايع تلخ آن روز بودند.
1. «حسن بن حسن بن علي بن ابي طالب»
وي معروف به"حسن مثني"بود كه همراه عمويش جنگيد و مجروح شد و از اسب بر زمين افتاد. وقتي كه كوفيان سرهاي شهدا را مي‌بريدند، وي هنوز زنده بود."اسماء بن خارجه فزاري"كه از دايي‏‌هاي وي بود از او شفاعت كرد و بخشيده شد."حسن مثني"را به كوفه برد و وي را معالجه كرد تا اين كه خوب شد. وي سپس به مدينه رفت.(6)
2. «قُبة بن سمعان»
وي غلام"رباب"، دختر"امرء القيس"، همسر امام حسين(ع)، مادر"سكينه"و"علي اصغر"(عليهم‌السلام) بود. او را به عنوان اسير نزد"عمر سعد"آوردند و زماني كه فهميد او برده است وي را آزاد كرد.(7)
"ابو مخنف"توسط"حارث بن كعب"والي، جريان خروج امام حسين(ع) را از مكه و گفت‏‌وگوي حضرت را با"ابن عباس"(8) و بخشي از جريان ديدار حضرت را با"حرّ"(9)از او نقل كرده است.
3. «مسلم بن رياح»
وي غلام حضرت علي (ع)(10) بوده كه با امام حسين(ع) در كربلا حضور داشت و پس از شهادت حضرت جان سالم بدر برد، وي برخي حوادث كربلا را گزارش كرده است.(11)
3. «ضحاك بن عبدالله مشرقي»
وي از كساني بود كه مشروط به سپاه امام حسين(ع) پيوست و در آخرين لحظات برابر شرطي كه با حضرت داشت از معركه درگيري فرار كرد.(12)"ابو مخنف"توسط"عبدالله بن عاصم فايشي"رويدادهايي از حوادث روز عاشورا را از وي نقل مي‏‌كند.(13)
5. «مرقع بن سُمامه اسدي»
وي از ياران امام حسين(ع) و از تيراندازان حضرت بود، كه اسير شد و قبيله‏‌اش براي وي امان خواستند."ابن زياد"هم او را به"زراره"در سرزمين بحرين(14) يا "زبده"در عمان، يا"رنده"تبعيد كرد و پس از مرگ يزيد و رفتن"عبيدالله"به كوفه بازگشت.
شهيد مطهري در اشاره به اين گروه از گزارشگران واقعه كربلا مي‏‌نويسند:
علاوه بر نقل كساني كه در واقعه عاشورا حاضر بوده‏‌اند، چه از دشمنان و چه از دوستان (همه اين‏‌ها جزييات اين حادثه را روشن كرده‏‌اند)، سه چهار نفر از دوستان امام حسين(ع) بودند كه جان به سلامت بيرون بردند از جمله غلامي است به نام"عقبة بن سمعان"و اين مرد از مكه همراه امام بود و وقايع نگار قضيه كربلا بوده است. وي از لشكريان اباعبدالله بود كه در روز عاشورا گرفتار شد ولي چون گفت غلام هستم آزادش كردند. اين مرد وقايع را نوشته است. مرد ديگري است به نام"حميد بن مسلم"كه وقايع نگار لشكر"عمر بن سعد"بوده است او هم نوشته است...»(15)
پي‏‌نوشت‏‌ها:
1. مجموعه آثار استاد مطهري، ج 17، ص 96، حماسه حسيني، انتشارات صدرا.
2. مسند الامام الشهيد، عزيز الله عطاردي، ج 2، ص 134، به نقل از امام باقر، همان، ص 209، به نقل از امام رضا، همان، ص 199. و به نقل از امام صادق.
3. مقتل الحسين، مقدم، ص 280.
4. ابن كثير، البداية و النهايه، ج 8، ص 202.
5. تاريخ طبري، ج 4، ص 311.
6. حياة الامام الحسين، سيد محمد باقر قرشي، ج 3، ص 312.
7. همان، ج 3، ص 313.
8. تاريخ الطبري، ج 4، ص 287 و 289.
9. همان، ج 4، ص 308.
10. تاريخ مدينة دمشق، ج 14، ص 223.
11. موسوعة كلمات امام حسين، ص 502.
12. تاريخ الطبري، ج 4، ص 339؛ انصار الحسين، شمس الدين، ص 47 و 54.
13. تاريخ الطبري، ج 4، ص 317 - 318 - 319.
14. قرشي، ج 3، ص 313.
15. مجموعه آثار استاد مطهري، ج 17، ص 96.پايگاه اطلاع رساني پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي www.history.isca.ac.ir