حمام شيخ بهايي، بنايي 400 ساله در قلب شهر كهن اصفهان است كه همچنان معماهايي حل‌نشده دارد. گفته‌ مي‌شود اين حمام فقط با يك شمع گرم مي‌شد و اين شمع همواره روشن بوده است.

به گزارش ايسنا،حمام شيخ بهايي در محله‌ي قديمي دردشت و در نزديكي ميدان عتيق اصفهان قرار دارد. سال ساخت اين بنا با توجه به ترجمه‌ي شعر فارسي كه بر سردر آن نوشته شده، به ابجد به سال 1025 هجري قمري است؛ اما برخي ساخت آن را سال 1030 هجري قمري و پس از مرگ شيخ بهايي مي‌دانند. با وجود اين‌كه حمام شيخ بهايي در سال 1377 در فهرست آثار ملي قرار گرفت، اما تا كنون اقدامي جدي براي مرمت آن توسط مسوولان اداره‌ي ميراث فرهنگي اصفهان انجام نشده است و به‌نظر مي‌رسد كم‌كم مي‌رود تا رازهايش را در خود دفن كند.

محمد رياحي - اصفهان‌شناس - درباره‌ي اين حمام به خبرنگار ايسنا در اصفهان، گفت: اين بنا منسوب به شيخ بهايي، از عالمان بزرگ است و آنچه اين اثر را رمزآلود كرده، نحوه‌ي گرم كردن آن است؛ شمع اتمي،‌ استفاده از مخزن آب طلا و استفاده از روغن دكان عصاري مجاور اين بنا، نظريه‌هايي است كه درباره‌ي نحوه‌ي گرم كردن آن مطرح مي‌شود كه هيچ‌يك به‌نظر قابل قبول نيست.

او ادامه داد: در ميان اين شايعه‌ها، تنها نظريه‌ي قابل قبول درباره‌ي اين حمام، وجود يك سيستم سفالينه‌ي لوله‌كشي زيرزميني بين آب‌ريزگاه مسجدجامع و اين حمام است كه با روش مكش طبيعي، گازهايي را مانند متان و اكسيدهاي گوگرد به مشعل خزينه‌ي حمام هدايت مي‌كرد و اين گازها به‌عنوان منبع گرما در مشعل خزينه مي‌سوختند.

رياحي با بيان اين‌كه در زمان صفويه و قاجار براي پي بردن به راز شمع، بخشي از سازه‌ي اصلي تخريب و پس از آن، شمع اين حمام خاموش شد، اظهار كرد: حمام شيخ بهايي، يكي از آثار ارزشمندي تاريخي اصفهان است كه هنوز مرمت نشده است.

اما مجتبي كنعاني - كارشناس ميراث فرهنگي - نظر متفاوتي درباره‌ي اين حمام دارد.

وي به خبرنگار ايسنا گفت: اگرچه باورهايي كه درباره‌ي گرم شدن اين حمام با يك شمع وجود دارد، به واقعيت نزديك است، اما هيچ‌يك از آن‌ها تا كنون به‌صورت علمي به اثبات نرسيده است. نظرهايي درباره‌ي وجود لوله‌هاي سفالي كه به محل پساب‌هاي مسجدجامع مي‌رفتند تا از گاز متان متصاعدشده از آن براي روشن شدن مشعل استفاده شود، وجود دارد، اما تا كنون چنين شبكه‌اي پيدا نشده است.

وي با اشاره به نظرهايي مبني بر وجود شمع هميشه روشن در اين حمام، بيان كرد: به‌نظر مي‌رسد اين حمام با يك شمع گرم مي‌شد، اما چگونگي اين گرمايش تا كنون مشخص نشده است.

كنعاني ادامه داد: حمام شيخ بهايي در دوره‌ي صفويه و حدود سال 1000 هجري قمري ساخته شده و تا سال 1360 همچنان فعال بوده است؛ اما به دلايلي مانند قرار گرفتن حمام در فهرست آثار ملي، مرمت، فرسوده شدن تدريجي آن و كم شدن نياز مردم به حمام‌هاي عمومي، تعطيل شد.

وي با بيان اين‌كه حمام را به شيخ بهايي نسبت داده‌اند، اما كتيبه‌اي در اين‌باره وجود ندارد، اضافه مي‌كند: مواردي كه درباره‌ي خاموش شدن شمع پس از تخريب بخشي از حمام توسط انگليسي‌ها براي پي بردن به راز آن مطرح مي‌شود، به‌نظر صحيح نيست، زيرا سيستم گرمايشي حمام پيش از اكتشاف، از كار افتاده بود.

اين كارشناس ميراث فرهنگي درباره‌ي وضعيت كنوني حمام، گفت: حمام شيخ بهايي اكنون در كما است و وضعيت مشخصي ندارد،. در سال‌هاي گذشته، برنامه‌اي براي معرفي اين حمام به گردشگران مطرح نشد و سياحان خارجي از وجود حمام اطلاعي ندارند؛ اما اگر مسوولان براي مرمت آن همت كنند و تيمي از كارشناسان به مرمت و بررسي آن بپردازند، شايد بتوان به راز حمام پي برد.

براي گفت‌وگو درباره‌ي مرمت و نحوه‌ي معرفي حمام شيخ بهايي به گردشگران، با سرپرست اداره كل ميراث فرهنگي و گردشگري اصفهان تماس گرفتيم و محسن مصلحي پاسخگويي به خبرنگار ايسنا را به ناصر طاهري - معاون ميراث فرهنگي اصفهان - محول كرد؛ اما دسترسي به او در مدت تهيه‌ي اين گزارش امكان‌پذير نشد. به همين دليل، حسن روانفر - قايم‌مقام در امور ميراث فرهنگي در اداره كل ميراث فرهنگي استان اصفهان - به پرسش‌ها درباره‌ي برنامه‌ها براي مرمت و احياي اين حمام پاسخ گفت.

به گفته‌ي او، اكنون مرمت حمام شيخ بهايي در مرحله‌ي استحكام‌بخشي است و اگر امسال اعتباري به حمام اختصاص يابد، مرمت آن حداقل به دو سال زمان نياز دارد، در غير اين صورت، بايد براي مرمت منتظر اعتبار سال‌هاي آينده باشيم.

روانفر در پاسخ به اين پرسش كه چرا 15 سال پس از ثبت ملي اين اثر، اقدامي براي مرمت آن نشده است،‌ گفت: مرمت، يك امر تدريجي است. اين ملك به‌تازگي تملك شده و در اختيار ميراث قرار گرفته است، به همين دليل، مرمت آن با تأخير آغاز شده، اما طبق برنامه‌ها در حال اجرا است.

وي درباره‌ي اين‌كه آيا اكتشافي براي حل رازهاي اين حمام شده است؟ اظهار كرد: در طول تاريخ، دخل و تصرف‌هاي زيادي در ساختمان حمام شده، اما در بررسي‌ها، مستنداتي براي تأييد گفته‌ها درباره‌ي اين حمام ديده نشده است.

او افزود: زمان دقيق تكميل مرمت اين بنا مشخص نيست و اميدواريم در سال‌هاي آينده به پايان برسد، البته اگر اعتباري به آن اختصاص يابد؛ اما بايد در نظر داشت كه با توسعه‌هاي شهري، بناهاي تاريخي همواره بايد مورد حفاظت قرار گيرند.

روانفر درباره‌ي اعتبار اختصاص‌يافته به حمام شيخ بهايي براي سال 92 نيز گفت: اعتبار امسال تا كنون مشخص نشده است و درباره‌ي اعتبار سال 91 نيز اكنون حضور ذهن ندارم.تابناك