شرح حال فقيه بزرگ شيعه محمد بن احمد بن ادريس حلّي

هجدهم ماه شوال، مصادف با سالروز وفات فقيه يزرگ اهل‌بيت عصمت و طهارت(ع)"ابن ادريس"است. نوشته زير،شرح حالي كوتاه از اين شخصيت بزرگ جهان تشيع است.

محمد بن احمد بن ادريس بن حسين بن قاسم بن عيسي حلّي عجلي ملقب به"فخرالدين"و كنيه‌اش"ابوعبدالله"است. او در سال 543 هـ.ق. چشم به جهان گشود. نسبش از طرف مادر، به سه واسطه به شيخ طوسي(ره) مي‌رسد و خاله‌اش همسر شيخ مسعود ورام است.

زادگاه

شهر حلّه به دست سيف الدوله، امير خاندان بني مزيد بنيانگذاري شده است. اين شهر مركز استان بابل است. اين استان از شمال به استان بغداد و از جنوب به استان قادسيه از شرق به استان واسط و از غرب به استان كربلا متصل است.

حوزه علميه حله بعد از سقوط بغداد به دست هولاكوخان تاتار، شكل گرفت. زماني كه بغداد سقوط كرد، مردم حلّه دسته دسته به استقبال سپاه ايشان رفتند و امان خواستند. هولاكوخان به آنها امان داد. بدين صورت، حلّه از حمله مغولها، در امان ماند. طلاب، استادان و فقيهان حوزه علميه بغداد اين فرصت را غنيمت شمردند و به حلّه رفتند و نشاط و تحرك علمي را از بغداد به حلّه منتقل نمودند. در حلّه، فقيهان بزرگي ظهور كردند كه تأثير عظيمي بر دگرگوني و تحوّل اسلوب‌هاي فقه و اصول اماميه و نوگرايي در نظام عملي اجتهاد و تنظيم ابواب فقه داشتند.

منزلت فقهي

شجاعت علمي محقق حلي در شكستن سنت تقليد از آراء شيخ طوسي، تحرك بخشيدن به فقه اماميه، خارج كردن آن از ركود و جمود و تشويق ابتكار و انديشه آزاد، بيانگر جلالت قدر اوست. تا صد سال پس از درگذشت شيخ طوسي همه مسندنشينان فقاهت شيعه خوشه‏چينان آراء شيخ طوسي و در حقيقت فقط منعكس كنندگان نظرات او بودند، تا جايي كه مي‏توان گفت باب اجتهاد را تا حدودي مسدود كرده بودند. البته اين نوع تقليد فقهاء از شيخ طوسي به دلايلي بود كه از جمله:

1. درك عظمت علمي شيخ طوسي و اعتماد به آراي وي بوده است.

2. احساس عجز در مقابل استحكام مباني شيخ طوسي و قوت استنباط وي. 3. تلقي اهانت به مقام شيخ بوده است. در چنين حالي بود كه ابن ادريس حلي پا از دايره تقليد بيرون نهاد و به احياي اجتهاد و اظهار نظر آزاد پرداخت.

استادان

ابن ادريس نزد فقيهان و دانشمندان بزرگ اسلامي به تحصيل پرداخت و به درجه بالايي از فقاهت و كمال رسيد. استادان او عبارتند از:

ابوالمكارم حمزة بن علي بن زهره حسيني، ‌معروف به سيد ابوالمكارم ابن زُهره. او يكي از بزرگترين دانشمندان شهر تاريخي و شيعه نشين حلب است.

محمد بن علي بن شهر آشوب مازندراني. معروف‌ترين اثر او"مناقب آل ابيطالب"مي‌باشد. آرامگاه وي در شهر حلب زيارتگاه مردم است.

عبدالله بن جعفر دوريستي كه‌ از شاگردان شيخ مفيد، سيد مرتضي و سيد رضي است و از آنها نقل روايت مي‌كند. ابن ادريس و شاذان بن جبرييل از وي نقل روايت مي‌كنند. كفايه در عبادات، يوم و ليله و كتاب اعتقادات از آثار اوست.

شيخ ابوعلي طوسي فرزند شيخ طوسي. وي علاوه بر فقه، در علم رجال و شناخت اخبار و راويان حديث نيز مهارت داشت. شرح النهايه، الامالي، المرشد الي سبيل المتعبد از آثار اوست.

استادان ديگر محقق حلي عبارتند از: عماد الدين محمد بن القاسم طبري. حسين بن هبة الله بن رطبه سوراوي. شيخ عربي بن مسافر عبادي حلي. شيخ الياس بن ابراهيم حايري.. راشد بن ابراهيم بحراني. سيد عزالدين شرفشاه بن محمد افطسي. ابوالحسن علي بن ابراهيم علوي. سيد نظام الشرف ابن عريضي.

شاگردان

نجيب الدين محمد بن نما از فرزانگان و دانشوران نامي شهر حله است. او مدرسه‌اي كنار مقام منسوب به صاحب الزمان در حله تأسيس كرد. ابن نما در 80 سالگي وفات يافت. كتاب"مثير الاحزان"و"شرح الثار في احوال المختار"راجع به انتقام از كشندگان حضرت امام حسين(ع) از تأليفات اوست.

سيد فخار موسوي از فقيهان شهر تاريخي حله است. كتاب معروف او"الحجة الذاهب الي تكفير ابي طالب"درباره ايمان ابي طالب است.

از ديگر شاگردان آن محقق بزرگ، محيي الدين محمد بن عبدالله بن علي بن زهره. علي بن يحيي خياط. احمد ابن مسعود اسدي. علي بن ابراهيم علوي عريضي. شيخ جعفر بن نما. حسن بن يحيي بن سعيد حلّي. جعفر بن احمد حايري. علي بن يحيي خياط يا حناط و طعمان يا طومان بن احمد عاملي مي باشند.

آثار علمي

اگرچه برخي متذكر شده‏اند كه ابن ادريس آثاري در فروع و اصول داشته است و او را كثيرالتاليف دانسته‏اند ولي آنچه منسوب به ايشان است را مي‏توان به دو بخش تقسيم كرد:

آثار غير فقهي ايشان كه عبادتند از: مستطرفات سراير. مختصر التبيان. التعليقات. حاشيه صحيفه سجاديه. طب و استشفاء. رسايل ابن ادريس و رساله‏اي در ناصب.

آثار فقهي مرحوم محقق: سراير. مسايل ابن ادريس. جوابات المسايل. خلاصه الاستدلال و مناسك.

كتاب معروف ابن ادريس همان"السراير الحاوي لتحرير الفتاوي"است. اين كتاب از آثار بديع فقهي مي‏باشد كه ارزش و اعتبار آن پس از سالها و قرنها هنوز قوت خود را دارد. سراير افزون بر ارزش فقهي آن، به واسطه آخرين بابش كه محقق آن را"باب النوادر"نام نهاده است، شامل گزيده‏اي از كتب مشايخ و روات است كه ارزش حديثي قابل توجهي دارد. امتيازات كتاب سراير عبارتند از اشتمال بر ابواب فقه. ابداع و ابتكار در دسته‌بندي مباحث و ترتيب آنها. دور بودن از ايجاز مُخلّ و اطناب مُملّ. شيوه نگارش جالب و روان. يكي از عواملي كه باعث شد ابن ادريس اين كتاب را به رشته تحرير درآورد، شكستن جو تقليدي بود كه از زمان شيخ طوسي به وجود آمده بود.

شيوه طرح مباحث فقهي در كتاب سراير به اين گونه است كه، ضمن مطرح كردن مباحث فقهي، نظر اجتهادي خود و ديگران را مطرح و به نظرات مجتهدان ديگر مذاهب اسلامي نيز اشاره مي‌كند و مورد بررسي قرار مي‌دهد. همچنين ابن ادريس مسيله‌اي را كه مطرح مي‌كند، ‌ابعاد مختلف آن را به گونه‌اي كامل مورد بررسي قرار مي‌دهد و براي اثبات نظريه خود، به ادله اجتهادي مانند كتاب، سنت متواتر، اجماع و ادله فقاهتي مانند اصول عملي و قاعده احتياط، ‌تمسك مي‌كند. البته مرحوم محقق سعي مي‌كند مسايل را مختصر و به طور دسته بندي و گويا مطرح كند.

از منظر بزرگان

اظهار نظرهاي مختلفي درباره ابن ادريس وجود دارد، عده‌اي وي را به خاطر نپذيرفتن خبر واحد و مخالفت با آراي شيخ طوسي، مورد سرزنش قرار داده‌اند و عده‌اي ديگر او را به خاطر اين شهامت كه اجتهاد را دوباره احيا كرد، مورد ستايش قرار داده‌اند. در اينجا به چند نمونه از سخنان بزرگان اشاره‏اي خواهيم داشت.

قاضي نور الله شوشتري:"در اشتغال فهم و بلند پروازي، از فخر الدين رازي پيش و درعلم فقه و نكته پردازي از محمد بن ادريس شافعي در پيش است. كتاب سراير كه از جمله مصنفات شريفه اوست، در دقت فهم و كثرت او، دليلي ظاهر و برهاني باهر است و او را بر تصانيف شيخ اجل ابوجعفر طوسي، ابحاث بسيار است و در اكثر مسايل فقهي او را خلافي يا اعتراضي و يا استدراكي هست."

محدث نوري:"ابوعبدالله محمد بن احمد بن ادريس عجلي حلّي عالم بزرگوار و معروفي است كه بزرگان فقها در اجازه‌هاي خود به عظمت مقام علمي، فهم و دقت او اعتراف كرده‌اند و او را ستوده‌اند."

شيخ يوسف بحراني: «شيخ فقيه و اصولي خالص و مجتهدي صرف و او اولين فردي بود كه باب طعن بر شيخ طوسي را گشود."

شهيد مرتضي مطهري:"ابن ادريس حلي از فحول علماي شيعه است... و به حريت فكر معروف است. صولت و هيبت جدّش، شيخ طوسي را شكست و به علما و فقهاء تا حد اهانت، انتقاد مي‌كرد."و در جاي ديگري مي‏گويد:"ابن ادريس با اين عمل خود اولاً ثابت كرد كه از ضميري آگاه برخوردار است و نياز عصر خويش را درك مي‌كند. ثانياً ثابت كرد كه از موهبت شجاعت عقلي و ادبي بهره‌مند است او از كساني نيست كه فقط نياز را احساس كند، ولي جرأت اقدام را نداشته باشد. با جرأت و جسارتي كم نظير اين گام خطير را برمي‌دارد."

ابن فوطي، دانشمند مشهور سني:"فخر الدين ابو عبدالله محمد بن ادريس بن محمد عجلي حلّي، فقيه شيعه از فضلاء و فقهاي شيعه و دانايان اصول شريعت است."

ابن حجر عسقلاني، عالم شهير سنّي:"محمد بن ادريس عجلي حلّي فقيه شيعه و دانشمند بزرگ آنان است. او راست تصانيفي در فقه اماميه، شيعه در زمان وي دانشمندي چون او را نداشتند."

وفات

مرحوم ابن ادريس حلي در روز جمعه هجدهم شوال سال 598 قمري در 55 سالگي در شهر حله به ديار حق شتافت. در سال 1381قمري، مرقد اين عالم بزرگ تعمير و تجديد بنا شد كه اكنون آرامگاهش زيارتگاه شيعيان آن ديار است.

منابع

اعيان الشيعه

رياض العلماء

قاموس الرجال

الوافي بالوفيات

زندگي و انديشه‏هاي ابن ادريس

سايت ابنا