آيت‌الله شيخ محمد‌حسن نجفي-2

ولادت

فـقـيـه بزرگوار، آيت اللّه شيخ محمد حسن نجفي اصفهاني، معروف به صاحب جواهر، از شخصيتهاي خود ساخته است كه در سال 1200 يا 1202 هجري قمري در نجف و در دامان خاندان علم و فضيلت به دنيا آمده است.

مقام علمي

تازه خواندن و نوشتن را فراگرفته بود كه وارد حوزه علميه نجف اشرف شد و دروس مقدمات و سطح را به سرعت نزد اساتيدي همچون سيد حسين شقرايي عاملي و شيخ قاسم آل محيي الدين و شيخ حسن گذراند و در نوجواني به درس خارج فقه و اصول راه يافت و ساليان دراز در عالي‏ترين سطح دروس حوزه علميه، در درس ‍ آيت الله شيخ جعفر كاشف العظا، آيت الله سيد مهدي بحرالعلوم، آيت الله سيد جواد عاملي و آيت الله شيخ موسي كاشف الغطا شركت كرد. با پشتكار و نبوغي كه داشت توانست در 25 سالگي به درجه اجتهاد نايل آمد و نگارش كتاب بي همتاي"جواهر الكلام"را آغاز كند.

عصر مرحوم شيخ مصادف بود با حكومت شاهان قاجار، يعني فتحعليشاه، محمد شاه و ناصرالدين شاه، و اين دوران همزمان بود با جنگهاي ويرانگر قاجار با قبايل افغان و روسيه تزاري و تركان عثماني. ولي مرجعيت شيعه آن قدر اقتدار مركزي نداشت كه بتواند حاكميت امت اسلام را در اختيار بگيرد. از طرفي مرجعيت شيعه كه در نجف اشرف بود، نفوذ سياسي بر جامعه ايران نداشت و همه چيز در اختيار شاه و شاهزادگان بود.

شاگردان شيخ

1 - آيت الله سيد حسين كوه كمري، كه بعد از وفات شيخ انصاري به مرجعيت رسيد كه بسياري از شيعيان آذربايجان، تفليس و ايروان از او تقليد مي كردند.

2 - آيت الله شيخ جعفر شوشتري، كه از مراجع تقليد و محدثين بزرگ بود اما به خاطر علاقه وافر او به اهل بيت(ع) او را بر آن داشت تا به منبر برود و به ذكر روضه هاي جانسوز بر شنوندگان تأثير بسيار گذارد.

3 - شيخ محمد ايرواني، كه پس از وفات آيه الله سيد حسين كوه كمري مرجعيت تقليد بسياري از شيعيان ايران، هند، تركيه، قفقاز، و روسيه را عهده دار گرديد.

4 - ملا علي كني. 5 ـ آيت اللّه ميرزا حبيب اللّه رشتي. 6 ـ آيت اللّه شيخ محمد حسن آل يس. 7 - آيت اللّه سيد حسن مدرس اصفهاني. 8 ـ آيت اللّه شيخ محمد حسن مامقاني. 9 ـ آيت اللّه ميرزا حسين خليلي. 10 ـ آيت حاج شيخ محمد حسين كاظمي. 11 ـ آيت اللّه شيخ عبدالحسين شيخ العراقين تهراني.

و دهـهـا تـن از بزرگان كه نام آنها در اينجا نمي گنجد. بطوري كه در كتاب روضات الجنان آمده است كه حدود شصت مجتهد مسلم در درس شيخ حضور داشتند و البته مرحوم شيخ مرتضي انصاري(ره) نيز به عنوان تيمن و تبرك در درس صاحب جواهر شـركـت مـي‏جـسـت.

تأليفات

مرحوم شيخ كتابهاي متعددي را به رشته تحرير درآورده است از جمله: نجاة العباد في المعاد درباره احكام طهارت و نماز، هداية الناسكين درباره احكام حج، رساله‏اي در احكام خمس و زكات، رساله‏‎اي در احكام روزه كه به فارسي ترجمه شد، رساله اي در احكام ارث و مقالاتي پيرامون اصول فقه.

اما مهمترين كتاب ايشان كه در 25 سالگي نگارش آن را آغاز كرد و تقريبا اتمام آن 32 سال به طول انجاميد كتاب بي همتاي"جواهر الكلام"در شرح كتاب شرايع الاسلام محقق حلي است. كتاب معروف و معتبر جواهر الكلام في شرح شرايع الاسلام كتابي است در برگيرنده همه ابواب فقه، و ترتيب آن بر طبق شرايع است. برخي ويژگيها و امتيازهاي اين كتاب عبارت است از:

1- در اين كتاب نام بيشتر فقيهان شيعه آورده شده و ديدگاههاي آنان بررسي شده است.

2- از روايتهاي متعدد در هر مسأله، تنها به روايات مورد نياز اشاره شده و نقل گرديده است و به هنگام نياز، به برخي از روايتهاي اهل تسنن نيز، اشاره شده است.

3- عبارتهاي متن كتاب بسيار روان و شيوا و شيوه استدلالش، رسا و گوياست.

4- علامه حاج آقا رضا همداني در كتاب مصباح الفقيه، درباره كتاب جواهر اين مثل معروف را مي آورد:"كل الصيد في جوف الفرا"يعني با صيد چنين چيزي از ديگر شكارها بي نياز خواهي بود.

5- از بيشتر متون فقهي و كتابهاي استدلالي نام برده و مطالب آنها بررسي و رد و اثبات شده است.

آثار ماندگار شيخ

يكي از آثار ماندگار شيخ در راه رفاه عمومي و آسايش مردم نجف، آبياري نجف اشرف و حفر كانال معروف بـه"نـهر صاحب جواهر"است كه از فرات تا نجف كانال بسيار وسيع و عميقي بازگشود كه هـزيـنـه‏هاي بسياري را صرف كردند تا مردم را از بي آبي نجات دادند و اجراي اين تصميم با همت جـمعي از مردم نيكوكار صورت گرفت.

شيخ به مسجد سهله علاقه فراوان داشت و هم او بود كه حركت به سوي مسجد سهله را چهارشنبه شـبـها، پايه‏گذاري نمود و جمعي از شاگردانش با او حركت مي كردند و شب را در آنجا بيتوته و عبادت مي‏نمودند، به همين منظور دستور احداث وضوخانه و مكاني براي سكونت خادمان مسجد سهله را ابلاغ نمود.

از ديگر آثار ايشان مي‏توان به: ساختن گلدسته براي مسجد كوفه، بناي ساختمان حرم حضرت مسلم بن عقيل و هاني بن عروه در كوفه، اشاره نمود.

از خصوصيات اخلاقي ايشان اين بود كه همواره لباسهاي بسيار تميز مي‏پوشيد، ظاهري بس آراسته داشت، بسيار قانع، فروتن و شكيبا بود، به شاگردانش احترام خاصي مي‏گذاشت و با آنها با عطوفت و مهرباني كامل رفتار مي نمود و نسبت به آنان همانند پدر مهربان بود.

وفات

اواخر ماه رجب 1266 بود و صاحب جواهر در بستر بيماري دستور داد علماي بزرگ نجف نزد او بيايند. همه با چهره‏اي غمناك از مريضي مرجع تقليد شيعيان، حاضر شدند. صاحب جواهر دستور داد تا شيخ مرتضي انصاري را نيز حاضر كنند، آن گاه صاحب جواهر شيخ را بر بالين خود نشاند و دستش را بر بالاي قلب خود گذاشت و گفت حالا مرگ بر من گوارا است. و رو بـه حـاضـريـن كرد و گفت:"اين مرد پس از من مرجع شما خواهد بود."و بعد رو به شيخ كرد و گـفـت:"تـو هـم از احـتـياطات خود كم كن، زيرا كه دين اسلام آيين سهل و آسان است."بدين ترتيب زعامت حوزه علميه نجف را كه كوچكترين دلبستگي به آن نداشت، به شيخ مرتضي انصاري منتقل كرد.

سرانجام شيخ محمد حسن نجفي صاحب جواهر الكلام، در روز اول شعبان 1266 هجري قمري در نجف اشرف، جان به جان آفرين تسليم كرد و در مقبره‏اي در جوار حرم امير مومنان علي (ع) كه هم اكنون به نام او معروف است، مدفون گرديد.

منابع

روضات الجنات، ميرزا محمد باقر خوانساري، ترجمه ساعدي، تهران،نشر اسلاميه

گنجينه دانشمندان، محمد شريف رازي، تهران، كتاب‏فروشي اسلاميه

فرهنگ جهاد، شماره سي و ششم

فقه اهل بيت، شماره هشتم

نويسنده: سيد محمد ناظم زاده قمي

سايت ابنا