آيت الله العظمي ميرزا محمدحسين ناييني غروي

آيت الله العظمي ميرزا محمدحسين ناييني غروي مشهور به علامه ناييني و ميرزاي ناييني، در سال 1277 هجري قمري در شهر نايين از توابع اصفهان به دنيا آمد. خاندان اين فقيه مبارز همگي ازافاضل و روحانيون سرشناس آن دوران به شمار مي‏رفتند. پدر محمدحسين، شيخ‏الاسلام ميرزا عبدالرحيم، از خاندان بزرگ منوچهري بود.

تحصيلات و اساتيد

علامه ناييني تحصيلات ابتدايي خود را در همان شهر خود آغاز كرد و بعد از مدتي در سن هفده سالگي به اصفهان رهسپار شد و در آن حوزه بزرگ تحصيل علوم ديني را ادامه داد و دروس عالي فقه، اصول، فلسفه و حكمت را از اساتيد بزرگ آن ديار آموخت.

اين عالم بزرگ بعد از چندين سال كسب علم از محضر عالمان اصفهان در سال 1303 هجري قمري راهي نجف اشرف شد تا از بزرگان آن سامان نيز كسب فيض كند و پس از مدتي نيز به شهر مقدس سامرّا مشرف شد تا از محضر شيرزاي بزرگ استفاده كند.

مرحوم ناييني بعد از رحلت ميرزاي شيرازي در سال 1314 قمري به كربلا رفته و بعد از دو سال باز به نجف اشرف مشرف شد.

ناييني بزرگ، در طول اين مدت از اساتيد بزرگي در اصفهان و عراق كسب فيض نمود كه برخي از آنها عبارتند از:

ابوالمعالي فرزند حاج محمد ابراهيم كلباسي، شيخ محمد باقر ايوانكي، جهانگير خان قشقايي، سيد محمد طباطبايي فشاركي، سيد اسماعيل صدر، ميرزا محمد حسن شيرازي كه در حدود نه سال از دانش سرشار اين عالم بزرگ استفاده كرد، آخوند ملّا حسينقلي همداني، آخوند خراساني و ديگر بزرگان.

تدريس و شاگردان

علامه ناييني تدريس فقه و اصول را در نجف اشرف از حجره مدرسه شروع كرد. اين در حالي بود كه مرحوم آخوند خراساني استاد مسلم حوزه نجف نيز تدريس داشت. از آن جا كه درس علامه ناييني از تحقيق و دقت نظر ويژه‏اي برخوردار بود طولي نكشيد بسياري از فاضلان نيز درس تحقيقي و علمي ناييني را پسنديده و و در آن شركت كردند.

با افزايش شاگردان درس از حجره به مسجد منتقل شد و حوزه درسي علامه ناييني با وسعتي كه پيدا كرد پس از حوزه درس آخوند خراساني مقام اوّل را يافت.

ميرزاي ناييني براي عموم طلاب دو درس فقه و اصول داشت كه دوره درسِ خارج اصولش تقريبا نه سال طول مي‏كشيد. به علاوه تدريس مخصوصي براي شاگردان برگزيده خويش داشت كه در آن جلسه, مشكلات علمي را طرح و رسيدگي مي‏كرد.

درس مرحوم ناييني از اطلاعات گسترده و مباحث مفيد و دسته بندي مناسبي برخوردار بود. همچنين علامه ناييني بسيار محققانه درس را ارايه مي‏داد و مطالب علمي را در چارچوب اصطلاح برهان منطقي و فلسفي و در سطح بالايي مطرح مي‏كرد، به گونه‏اي كه براي همه شركت كنندگان در خور درك و فهم نبوده است. از حوزه درس وي بيشتر كساني مي‏توانسته‏اند بهره برند كه اندوخته علمي آنان در سطح عالي باشد و در فقه و اصول صاحب نظر باشند.

قبل از زمان علامه نگاشتن درس استاد در حوزه‏ها رايج نبود و اساتيد نسبت به آن توجه نداشتند. اما ناييني به ضبط و نگارش درس و يادداشت برداري از مطالب علمي توجه ويژه داشت. بارها از شاگردان خود مي‏خواست مطالب درس را بدون كم وكاست تقرير كنند از اين رو بيشتر شاگردانش مطالب را با دقت هر چه تمام تر مي‏نگاشتند.

برخي از شاگردان اين استاد مسلم فقه و اصول عبارتند از:

شيخ موسي خوانساري نجفي، شيخ محمد علي كاظميني خراساني، محمد تقي آملي، سيد ابوالقاسم خويي، سيد مرتضي لنگرودي، آقا سيد جمال الدين گلپايگاني، سيد صدر الدين جزايري، شيخ حسين حلّي، شيخ ابراهيم كرباسي، ميرزا محمد باقر زنجاني، سيد حسن بجنوردي، سيد محمد هادي ميلاني، سيد محسن طباطبايي حكيم، سيد محمد حجت كوهكمري، شيخ محمّد رضا طبسي نجفي و ديگر بزرگان.

آثار و نوشته‏ها

علامه ناييني علاوه بر توانايي‏هاي علمي در ادبيات عرب و فارسي نيز به جد از اساتيد بزرگ محسوب مي‏شده است، به گونه‏اي كه در درست نويسي در حد وسواس تلاش كرده است و شايد به خاطر همين پرهيز از اشتباه ادبي و سستي در نثر برخي از آثارش را نخواسته به چاپ برسد.

اما برخي از تأليفات اين فقيه و اصول بزرگ عبارتند از:

حاشيه بر عروة الوثقي، وسيلة النجاة رساله عمليه به زبان فارسي، تنبيه الامه و تنزيه الملّة كه اين كتاب را براي روشن كردن مشروع بودن مشروطيت و دفاع از آن در برابر استبدادپيشگان نگاشته است. رساله‏هاي فقهي و اصولي درباره خلل نماز، لباس مشكوك، نفي ضرر، در باب تزاحم، در شرط متأخر، در تعبدي و توصلي، در ترتب، در معاني حرفيه و كتب ديگر.

اخلاق علامه

علامه ناييني همواره به نماز احترام ويژه مي‏گذارد. پيش از اذان به استقبال نماز مي‏شتافت. در نماز از ترس خدا وعذاب الهي ناآرام و بي‏قرار اشك از گونه‏هايش جاري مي‏شد. هنگامي كه به نماز مي‏ايستاد بدنش مي‏لرزيد و اشكهايش بر محاسنش جاري مي‏شد.

مرحوم ناييني از فقيهاني بود كه از نيايش نيمه شب حيات معنوي يافته بود. يكي از نزديكان ايشان مي‏گويد: در اين اواخر كه ايشان سخت مريض شده بودند، در عين حال دو ساعت به اذان صبح بيدار و مشغول نماز و تهجد مي‏شدند و بلند بلند گريه مي‏كردند. در جمله‏اي آيت الله ميلاني مي‏فرمايد: آيت الله ناييني به من گفت:" نماز شب را شرط اجتهاد نمي‏دانم ولي بدون دخالت هم نمي دانم!"

يكي از خصوصيات علامه ناييني فروتني ايشان بود. ايشان نسبت به عالم، جاهل، نيازمند و توانگر برخورد يكسان داشت. در داخل بيت ميان خدمتگزار و ديگر افراد فرق نمي‏گذاشت. آورده‏اند كه مرحوم آيت اللّه ناييني هرگاه مي‏خواست در حضور جمعي غذا صرف كنند تا هنگامي كه خادمش براي صرف غذا نمي‏آمد، ايشان به غذا دست نمي‏زدند.

علامه احترام اساتيد و بزرگان دانش را پاس مي‏داشت و در برابر آنان براي خويش جايگاهي نمي‏شناخت.

مرحوم علامه ناييني از جمله فقيهان شيفته مقام ولايت بوده است كه در طول عمر پر بركت خويش هيچ گاه از عرض ادب به آستان ملكوتي ايمه(ع) دست برنداشت. چنانچه گفته شده همواره هنگام سحر پيش از آن كه درب حرم به روي زايران گشوده شود به شوق زيارت پشت درِ حرم به انتظار مي‏نشسته است.

ناييني و مشروطيت

در سال 1327 قمري، سلطنت استبدادي محمدعلي شاه با به توپ بستن مجلس به پايان عمر خود رسيد و مشروطه‏خواهان پس از فتح تهران حكومت را به دست گرفتند. اما با دخالت اجانب به جاي بر سر كار آمدن دانشمندان اسلامي و اجراي احكام دين، فيودالها و غربزدگان و ايادي استكبار رهبري نهضت را به‏دست گرفتند و انقلابي را كه علما با اهداف بلندي دنبال مي‎كردند از مسير اصلي‎اش منحرف ساختند و به جاي آنكه دشمنان واقعي مشروطه كيفر كنند، شيخ فضل الله نوري را بر دار كردند.

اكثر علماي بزرگ نجف اشرف به اين اميد كه خواهند توانست به آن نهضت محتوايي اسلامي ببخشند از آن پشتيباني كردند، از جمله آن بزرگان آخوند خراساني و علامه محمدحسين ناييني مي‏باشند‏.

از شخصيت هاي بارزي كه در عصر نهضت مشروطه‏خواهي توانسته است تصوير روشني از نظام حكومت مشروطه ارايه دهد

آيت الله العظمي ناييني بود. ايشان كتاب تنبيه الامه را در انقلاب مشروطه در سال 1327قمري به زبان فارسي نگاشت كه از سوي آخوند خراساني و شيخ عبدالله مازندراني مورد تأييد قرار گرفت. ناييني در اين كتاب حاكميت اسلام را با دليل و برهان قاطع اثبات كرده و پرده از چهره حكومتهاي استبدادي برداشته است و همچنين زندگي در زير سلطه استبداد را مساوي با برده بودن اعلام مي‏كند.

وفات

سرانجام حضرت آيت الله العظمي ميرزا محمدحسين ناييني پس از عمري تلاش در خدمت به اسلام و مسلمين در 26 جمادي الاولي سال 1355 هجري قمري از دنيا رفت و پيكر مطهرش در نجف اشرف با شكوه بسياري تشيع گرديد و پس از اقامه نماز توسط آيت الله سيد ابوالحسن اصفهاني، در جوار حرم مطهر حضرت علي بن ابيطالب(ع) به خاك سپرده شد.

منابع

حوزه، شماره هفتاد و ششم

نقباء البشر في القرن الرابع عشر، آقا بزرگ تهراني.

ريحانة الادب، محمدعلي مدرس تبريزي، تهران، چاپخانه شفق.

سايت ابنا